Korte 
Rceden- 
voeringen 
over de 
woorden 
Brit , Brit- 
ten , Tor- 
ven, Ven, 
of Veen, 
Britangel , 
Britten- 
berg, Bri- 
tannia, 
Niebrit, 
Oldcbrit 
‘t Huys te 
Britten, 
Ste- 
en den 
oorfprong 
deezer 
namen ; 
waar na 
weer ge- 
keerd 
werd tot 
’t Kruyd 
Britanni- 
ca. 
Diofcor. 
hè. 4 - c. i 
tlin.l. 3. 
cap. i.liè. 
2j\ c. 3. 9 
1. 1 7 .C. I 
hè. 4-r.if 
Cal. hè. f 
cap. 84. 
JE gin. /• 7 
JEtius.Ll 
&c. 
697 Oheote B 
de benaming van htk : cn als de Kiekens , noch in de 
Eyeren befloten, tot hare volkomcnheyd geraakt zijn- 
de , de zelve door-pikken , zulks werd Hikken ge- 
heeten. 
Zoo dat dan Britanhica niet anders te kennen 
geeft , als een Kruyd tecgens de Scorbut , Scheurbuyk_, 
of Elauwfchuyt , en andere quade Toevallen des Alouds, 
inzonderheyd der Tanden , om ’t vlcefch van de zelve 
te tarnen te houden , en uyt te drijven de waterige , 
(lijmerige , vloeyende onreynigheeden , waar door ’t 
gedagte vleefch afneemende werd verteerd : zijnde cn 
blijvende dus een oud , opregt Vriefch woord. 
Maar dan noch, het woord Brit cn Britten be- 
teekend bij de gemelde Vriefen ook een hoog-geleegene 
plaats ; met Aloeras of Water omringd , Ven , of 
Veen geheeten ; en noch heeden deezen dag vind men 
in decze vochtigheyd dit Kruyd Britannica groe- 
yen. De daar uyt gegravene Aarde , in de lucht ge- 
droogd zijnde, wierd voortijds Britten, Bret- 
ten , en Breeten genoemd , welke woorden tot 
noch toe in Vriesland cn de Provintie Grocmngen in ge- 
bruyk zijn gebleeven : inzonderheyd werden de kleyne 
(lukken der zelve zoo geheeten ; alhoewel nu meed 
Torvbn; dat is. Tor, Dor, of Droog, en Ven, of 
Veen, bcteckcnende, te zaam-genomen dorre, drooge 
Vcenaarde: hier van daan is ’t , dat een (luk Lands, met 
Grachten , Sloten , of Gruppen , omcingcld , en ge- 
fcheydcn , noch op decze uur een Venne werd ge- 
noemd. 
En wie zou niet mogen voor waarheyd houden , dat 
de zeer oude Stad Venetien voortijds dien naam 
heeft bekomen , om dat ze gebouwd is op zulk een 
holle, van naturen Veenige , brolfe, moeraflige aar- 
de , uyt ’t water fteekende. Hier van daan is ook ge- 
fproten de naam van Britangel , zijnde een zooda- 
nige Hoogte , ooft waart s boven het Dorp Winfchoten 
gelcegcn ; waar op nu een For tres of Schans is gebouwd, 
behoudende noch heeden dien zelven Naam , alhoewel 
gemeenclijk door verbaftcring en onbedagtelijk gezegt 
de Bourtange. 
Dcfgelijks werd noch op deezen dag de Hoogte in 
Oofi-Vriesland , bij het Karfpel , voortijds CymbeRs 
wold , maar nu verkeerdelijk Simerswold gèhce- 
ten, Br ittenberp genoemd; en in Engelland voe- 
ren twee Steeden de naam van Brittigion cn Bri- 
ton , om dat ze aan Rivieren op hooge plaatzen zijn 
geftigt. Eeven hierom heeft Engelland oudtijds de 
naam van Buitannia gekreegen. Dus noemd men 
ook eenige Dorpen in de Groeningfche Provintie N 1 e- 
erit, Oldebrit, Mittelbrit, Engelbrit , 
Letterbrit, &tc. , om datze leggen op een Hoog- 
te, omringd van Waterachtig, of Mocraffig Land. 
Uyt de zelve oorzaak voerd ’t Huys te Britten 
' decze benaming , waar van de Fondamenten noch in on- 
ze tijden gezien zijn ; gebouwd van de Roomfche Key- 
zer Ca jus Caligula (gelijk daar van fchrijft Jo- 
hannesChri stov allus C alvetus , in zijn Reys- 
boek van de Kroning des Konings Philippi van 
Spaanje ) en van de Romeynen gehouden voor een Wa- 
penhuys. Want ’t lag op zulk een Hoogte , van waar 
men over ’t Water heenen de aankomft der Vijanden 
kon verneemen. Doch wij moeften niet te verre van 
ons oogmerk afwijken. 
’tGcdagte Scheurbuykskruyd voerd in 't Latijn 
• geen anderen naam als dien van Britannica , zoo 
wel bij de oude Griekfche als Latijnfche Schrijvers ; 
.waar van men kan nazien Dioscorides, Plinius, 
. Galenus , Paulus jEgineta , Avicenna , 
• cn meer andere oude vermaarde Autheuroi ; en werd , 
' weegens de voortred ij ke deugden , zeer hoog ge- 
. roemd : is nochtans zelden of noyt van haar gezien , veel 
• min van eenige der nieuwe Kruyd-befchrijveren tot noch 
toe regt , maar de oude Vriefen genoeg , bekend ge- 
weeft. Ook hebben al de oude Griekjche en Latijn- 
R I T A N N I C A. 69 8 
fche Gencesmeefters, welke ten tijde van Julius Cae- 
sar en meer andere volgende Keyzercn , onder ’t Room- 
fche Heyr in de Needer landen waren , wijl ze de Taal 
der Vriefen niet verftonden, veel min de zelve door an- 
dere woorden konden uytleggcn of betcekenen, de reg- 
te Vriesfche naam deezes Kruyds zoo wel in ’t Griekfch 
als in ’t Latijn behouden , en hare Schriften ingelijfd. 
Echter heeft men ’t ook , mijns oordeels , begreepen 
onder de naam van Lapaihim longifolium ni- 
grum Palustre, of zrwarte lang-gebladcrde Water- 
ridder, weegens de zjwarte Wortel, welke in geene der 
andere foorten van Lapathum of Patich , door geheel 
Europa van zelfs voortkomende , gevonden werd ; en 
de groote gelijkheyd , welke het , doch alleen in de 
uy terlijke gedaante , met de Patich , Rho-ritter , of 
Roo-ridder, fchijnd te hebben. 
Decze Britanhica komt uyt eygener aart zeer Waar dit 
krachtig voort door geheel Vriesland , Groeningerland , Kru . vd , 
Gelderland , OveryJJ'el , en Holland , in moerafïige , 2 roe ) 
Veenige , watcracntige , ongezonde plaatzen , en qua- 
de, Salpeeterige, giftige, (lijmerige aarde, daar gemee- 
nclijk veel Adderen cn Slangen werden gevonden , ook 
aan de kanten der Grachten cn Sloten. Echter ftrijd dit 
Kruyd zoo geweldig tecgcns alle Vergif , en de Scheur- 
buyk_i dat het elk , die ’t gebruykt , binnen weynig 
tijds te ecnemaal daar van bevrijd. Ja ook, hoe de Wa- Zonder- 
teren , daar ’t bij grocyd , quaadaardigcr zijn , hoe de lingezeld- 
zelve meer ongezondheyd en Blauwfchuyt in der Men- ï aaI j' 
(chen Ligchamen verwekken, hoe ze meer doen pur- * 
geeren de geene die’cr van drinken ( waarom ook onze 
daar van gebrouwene Bieren meer opening maken als 
andere van ander water gebrouwen ) hoe decze Plant 
krachtiger van natuur, en tecgens dit quaad meer werk- 
zaam is. 
De opmerkende konnen hier uyt verneemen de Aanmcr- 
wijsheyd cn goedheyd des Almacht igen Scheppers ; die elk king. 
Land heeft begiftigd met zoodanige Gewajfen , als be- 
quaam zijn tot geneezing der Ziekten, welke de daar in 
wonende Mcnfchcn meeft onderworpen zijn , ter oorzaak 
van de fchadclijkheyd der Lucht , Aarde , of Wateren. 
Waar bij dan noch komt , dat de vergiftiging van een 
giftig Dier door eeven ’t z-clveDier werd teegengeftaan, 
vcrbecterd, en geheel kragteloos gemaakt, ’t Ware te 
wenfehen , dat de kracKtc-n , welke God in de dingen 
gelegt heeft , van ons vlijtiger onderzogt, cn alzoo aan 
ons bcctcr bekend wierden. 
De Britannica groeyd ook wel in de Hoven, of Britannica 
andere vochtig en luchtig gclccgene plaatzen , zoo dat in Ho * 
dc Zon’tmeefte deel des dags daar op kan fpeelcn. Dcf- vcn ‘ 
gelijks in een donker oord : of, dikmaal met water be- 
goten werdende , in een luchtige , holle , met twee- 
jarige Koeyc-, eenjarige Pacrdemift cn zand genoegzaam 
voorziene en door-werktc aarde. Schiet anders noyt zoo 
hoog opwaarts , noch geeft zulke krachtige Tladeren : 
doch gemeenelijk ieder jaar volkomen rijp Zaad. 
Vcrdraagd uyt eygener aart geweldige Sneeuw , Ha- Hardheyd. 
gel, fterke Vorft , en allerley andere ongeleegentheedcn 
der iVinter ; zoo dat men decze Plant zonder mocytc 
bewaren , en genoegzaam aanwinnen kan. 
Hare Wortel is zeer fterk , Pek-zwart van buyten , Gedaante 
zelden van verwe veranderende , fchoon ze ook in een ^j 1- Wor ' 
gantfeh zandige, ja geheel witte grond ftond; behalven 
dat ze wel zomtijds bleck-zwart werd gezien : doch als 
men ze varfch uyt de aarde opneemt , cn door-fnijd , vind 
men ze van binnen gantfeh zuyver en wit. Straks daar 
na werd ze tuflehen geehen rood ; de verwe van Rha- 
barber niet zeer ongelijk zijnde. Vervolgens gedroogd 
werdende , is ze bruyn. Hare geftaltc is lang , dik en 
breed, gelijk die van al de Roo-ridderen , of Patich, in- 
zonderheyd als ze ten ouderdom is gekomen ; gcenzins 
zoo kleyn , als Dioscorides, die ze noyt gezien 
heeft , daar van fprcckt. Is ook vol Zap of voch- 
tigheyd. 
Uyt deeze Wortel fchicten ieder Voorjaar, in ’t laat- Gcdaant* 
Xx 5 He 
