BK 
701 
Opregte B r i t a n n i c a. 
JOZ 
ven genoemde gebreeken. Indien men d e groene Bla- 
deren kan machtig worden zoo moet men die op de zel- 
ve wijze in Wijn kooken. 
zware ge- Het Zap , of de vochtigheyd uyt de Bladeren , of 
brccken. U y t bladeren en Wortelen te zamen, geparft, en een 
weynig met wat Zuykcr gekookt , of in de Hondsda- 
gen in de Zon gefield , tot dat het dik word , geneert: 
zeer fpoedig de beeten van dolle Honden en andere gif- 
tige Dieren, als Adderen, Slangen , en zoo voorts, in 
de Wonde gedaan zijnde: defgelijks vuyle en als voor 
ongeneesbaar gehoudene gez.iv ellen ; dunnetjes op een 
doek geftreeken , en daar op gelegt : of ook de groene 
Bladeren zelfs daar op gedaan ; doch ieder morgen en 
avond vervarfcht. 
Heylzame Ecven ’t zelve verrigt het Zap, uyt de Bladeren ge- 
z,a1 ^ parft ; of ook men maakt’er een Zalf van , zeer dienftig 
tccgens al de voorgeftclde gebreeken en ongemakken. 
Dit Vnguentttm trekt niet alleen allerley vergif en on- 
reynigheyd uyt, maar zuyverd ook de Wonde , droogd 
ze op , en fluytze weer toe. Is goed voorde Roos, 
’t Sprenktvuur , de Kanker , en de Takfen of Speenen 
aan ’t Fondament. 
Dit kruyd j)j r a j] es j s n j ct a ]j een | n d ceze tijden bij ons op 
ontrent de . > > r 
geboorte 
nieuws onderzocht, en zoo bevonden, maar ook voor 
CiiRisTi zoo veele honderd jaren onze Voorouderen ten deelen 
van de Ro- b e kcnd geweeft. Ter welker oorzaak decze Plant van 
S”h°og dc eomcjKcrt, doe ze voor en na Christi geboorte in 
geacht. de Gcweften van Holland, Vriejland en geheel Nee- 
derland tccgens onze Voorvaderen oorlog voerden , zoo 
zeer hoog geacht wierd , dat ze die , ais een dierbare 
fchat , mee na Italien en andere vcr-afgeleegenc Landen 
hebben gevoerd. 
Waardoor Doch als voor ruym agt honderd jaren de Gotthen 
tenheyd 6 " en Noormannen ons Vriejland tot in de grond verdier- 
gekomen : vcn » Mcnfchen en Bceftcn uytroydcn , zoo is , ter 
nu ecril oorzaak van decze ellendige verwoefting , de kracht van 
Tend b r Govas, en zelfs de kennis van ’t zelve, in eengant- 
worden. khe vergeerelheyd geraakt , tot op dcczen onzen tijd : 
in welke dit Kruyd , als nieuwelijks herboren , de 
nu leevende Vriezen weer gegeeven is , en ’t zelve 
haar hier voor oogen word gefield, om het te leeren 
kennen. 
Hoemen Het Zap , zoo uyt de Bladeren ah Mortel, meteen 
’t Zap^, en WC ynig Zuyker gezoden rot het dik word als een Rhob 
lang kan" * ( bij Avicenna en andere Arabifche Schrijvers dus 
bewaren, genoemd , en in alle Apotheeken genoeg bekend ) kan .en 
moet men bewaren in een Rams-hoorn , of y vore Doos, 
of Bus van Zilver, ook Tin , of Glas; en dus zal ’t de 
gcheele Winter over goed blijven. In zulke Vaten 
moet men ook doen het hier van gemaakte Poeder, 
om gedurig te konnen gebruyken : ’t welk ook wel in 
Wijn mag worden opgekookt. 
Men maakt daarenboven van dit Zap een gorgelwa- 
ter , om daar meê te zuyveren en te geneezen de hit- 
zigheyd en andere gebreeken des Monds en der Keel: ook 
wel een Plaafter , Slikfing, yroop, Olie, en diergelij- 
ke, waar van men in ’tbreede kan na zien mijn Latijnfch 
aven^DE Herba Britannica. 
Het Zaad een weynig gedroogt, dan gepulverizeert, 
trekt van naturen t’ zamen. Is goed voor alle Squinantien, 
of gezwellen , verftopping en verfilming der Keel ; fwel- 
ling der Amandelen , Httyg , en Bloedgang. Geneert 
ook allerley andere quaadaardigc gezwellen , en beeten 
der giftige Dieren , daar in geftroyd. 
Plinii Vi- Leven ’t zelve vermogen ook de Bloemen, van Pli- 
- ESf, en NIUS geheeten Vibones , om dat de Oude Vriezen 
fche ' zc ' ve ViBONG noemden ; ’t welk beteekend zoo 
woord veel als een onnatuurlijl^ gezwel of hardigheyd, verga- 
V 1 dong , derd uyt quade vochten , te verdrijven , want Vi' ovc 
betekend ‘ s tc Zaam S czct en ^ ONG - K° mr of van Vien, 
dat is, verdrijven, verfpreyden; en van Bong, te ken- 
nen geevende een onnaruurlijl^gezwel , noch heeden 
op deczen dag de Bong geheeten ; tc weeten , een har- 
digheyd, of gezwel in de Keel, van de Gcnees-geleerde 
Gorgel- 
water. 
Deugden 
de naam van Angina, ook van Squinantle , gegeeven; 
’t welk gemeenelijk overkomt de geene, die zeer van ’c 
S c heur buyk^ w orden gequeld, zoo dat ze nauwelijks iets 
door de Keel konnen krijgen. 
Noch verder: deeze Bloemen in Fonteyn of Put wa- Verdere 
ter een kleyn half uur lang opgekookt met een weynig deugden 
Edik , wel toegedekt in ’t kooken , verdrijft binnen „I Bloc * 
weynig tijds de Roos, daar opgelcgt zijnde: trekt uyt 
de wonden alle vuurigheyd-, ook het doode vleefch, ver- 
oorzaakt door ’t daar in gekomene Vuur: fluyt de zel- 
ve toe, en geneert ze voorfpoedig. 
De Wortel gedroogt, of daar van een gedeelte geno- D ? r Wor * 
men , en eenige uuren , of ook wel minder, in de Mond te * 
gehouden, neemt binnen een korte tijd wech alle Tand- 
pij** > cn de zwelling van ’t Tandvleefch, veroorzaakt 
door de Schcurbuyk , ., en andere ongelccgenthccden des ’ 
Monds; maakt ook ’t zelve weer vaft. Daar na deTan- 
den zomtijds gewreeven met het Poeder deezer Mortel , 
behoud de zelve zeer lang in een goede ftaat, en verhin- 
derd meerder Tandpijn. 
’t Zelve doed ook het Zap, met Franfche Wijn en Hes Zaps. 
een weynig Edik tot op ontrent de helft toe verkookt, 
en dan in de Mond gehouden. 
Ook word uyt deeze Plant gemaakt een Tandpoe- Treffelijk 
der, zeer nodig teegens alle Schcurbuyk^ l°Jft Tanden, 
zwelling van het Tandvleefch , en meer andere dierge- ^ ens lolTc 
lijke ongeleegentheeden. De wijze, op welke ’t zelve tanden , 
moet bereyd worden , is de volgende : Gezwol- 
I}£. Radtcum Britannica ZJncias quatuor. v'eefth 0 ^* 
Galanga Majoris Drachmam unam en Sche’ur- 
C-7' firn is. buyk. 
Cypen Rotundi Drachmam ttnam. 
Adyrrha. 
Alafitches. 
Thttris, ana Drachmam femis. 
Sacchari albijfmi Unciam unam. 
Syrupi e corticibus Citri Drachmas du as. 
Mifceantur , terantur omnia, & fiat pulvis fnb- 
tiliffimus. 
Of in ’t Neederlandfch'. neem van deeze gedroogdeMor- Hoe tebe- 
telen vier oneen. Groote Galanga-wortel anderhalve rc ^ ea * 
Drachma. Ronde Cyperus-wortel een Drachma. Myr- 
rhe, Maftix, en Wierook van elk een halve Drach- 
ma. Brood-zuyker een once, en Syroop van Citroen- 
fchellen twee Drachmen. Dit alles bij malkander ge- 
daan , gefloten , gewreeven , en een fijn Poeder daar 
van gemaakt. 
Neem hier van een weynig in de Mond; wrijf’er de en re g e - 
Tanden en het Tandvleefch meê, zoo zult gij met ver- broyken, 
wondering bevinden , hoe goed het u doen zal , en 
hoe haaftig gij van de gcmcldde qualen verloft zult zijn. 
Om deeze Wortel wel te droogen, en tot geneezing De tijd, 
van de gemeldde gebreeken te konnen bewaren, ™en deeze 
men ze uyt hare natuurlijke geboorte-plaats opneemen v/ortelea 
in ’t begin van Alay ; want ter dier tijd uytgefcho- 
ten hebbende, kan men ze eerft regt kennen. Maar 
indien men de zelve op vochtige plaatzen in de Ho- 
ven heeft geplantt en aangequeekt , zoo kan men ze 
altijd met volle Maan van September of Oftober uyt- 
halen. En dan is ze (mijns oordeels) zoo krachtig, 
ja krachtiger, als in de May tijd-, vermits ze ’s Win- 
ters door fterke Vorft lichtelijk fchade kan lijden ; waar 
van ze in den Herffl gantfehelijk bevrijd is. Dan 
heeft ook de Mortel het Zap alreeds na zich getrok- 
ken, wijl ze in dien tijd geene Bladeren of iet anders 
te voeden heeft ; en is derhalven in volkomcner ftaat 
van krachten. 
Daarenboven mogen ( volgens mijne meening) dee- uytde aar* 
ze Mortelen door de geheele Zomer worden uytgeno- moec 
men , als maar de Plant niet fchiet , of eenige Bloe- ncemcn • 
men geeft. Want dan blijft ook in haar een volko- 
mene kracht, of ze fchoon "Bladeren zonder eenige 
opfehietende Steelen heeft gekreegen ter plaats daar ze 
van zelfs is voortgekomen. 
