707 
PaticH uyt America. Lavendel. Töngebl 
AÖi 
zonder 
Zaad na te 
laten. 
Aarde j en 
waarnee- 
ming. 
Zonder- 
deugden 
deezer 
Plant. 
ert als tc zaam-gevoegd; ruftende op korte en zeerdun- 
Blocmen : ne Steeltjcns. Beftaan uyt zes tcedcre B lader tjens ; 
welke inwendig zeer fmal , maar na buytcn wat bree- 
der , en aldaar op de wijze Van Cyanus , of de Koorn- 
bloem , met drie Puntjens ingefneeden; ook van binnen 
metzommige weynigc zeer kleyne geelc Knopjens voor- 
zien zijn. Alsze eenigc, doch niet veele dagen hebben 
opengeftaan , vallen ze af. Hebben tot noch toe geen 
volkomen Zaad. in decze Neederlandfche Geweften na- 
gelaten; ’t welk, weegens de zeer grootc deugden dce- 
zer Plant , zeer te beklagen is. Want zij kan met groot 
voordeel gebruykt worden in bijna allerley foorten van 
Ziekten, en op zulk een wijze als men wil. 
Zij bemind van naturen een zandige vette grond, 
veel Water in de Zomertijd, en een warme, wel ter 
Zon gcleegene plaats. Kan gantfehelijk niet verdragen 
de H int cr -koude en Korft deezer Landen. Word der- 
halven , in een Pot geplant zijnde, ’s Winters binnens 
huys bewaard , en droog gehouden. 
KRACHTEN. 
, E Wortel is aangenaam en zoet van fmaak ; 
I vochtig en koud in den eerften graad, ’t Zap 
is zeer goed in allerley hitsige Koortz.cn en an- 
dere krankheeden : want het neemt niet alleen de brand 
wech, maar ook het verquikt, verfterkt het Hert , en 
al de inwendige deden. Maakt een graage Maag : ver- 
drijft de fcharpheyd des Waters, en verzacht de Blaas. 
Is zeer bequaam voor de gebreeken der Borfi en der 
Keel. Werkt op ’t alderkrachtigfte teegens ’t vergif , 
’t zij inwendig ingenomen } of uytwcndig Plaaftcrs-wij- 
ze opgelegt. 
CCCI HOOFDSTUK. 
LAVENDEL. 
Us in ’t Neederlandfcb genoemd ; niet 
KV alleen om hare zonderling-goede kragt , 
” maar ook weegens hare bevallijke geur 
ieder aangenaam. In het Latijn La- 
vendula SPICA, of NARDUS ItA- 
lica : in het Hoogduytfcb Laven- 
der: in het Franfch Lavande ; en 
in het Italiaan fch Lavanda. 
Hier van zijn mij in haren aart en natuur bekend vier 
ondcrfchcydene foorten , als : 
I. Lavendula major latifolia , of groote , 
breed-bladerige Lavendel. II. Minor tenuiore fo- 
ei o , of kleyne Lavendel met fmaller Bladeren. III. 
Flore albo, of met een witte Bloem. IV. Laven- 
dula folio DISSECTO , of Lavendel met gefneedene 
Bladeren, van Carolus Clusius genoemd Multi- 
riDA, of Multifido folio, dat is , veelbladerig. 
Niet alle zijn ze van de zelve Bouwtng en Waarnee- 
ming. 
Zij beminnen een goede gemeene, en matig gemeft- 
te grond; een opene vrije lucht, een warme of wel ter 
Zon gcleegene plaats, en veel Water. Blijven lange ja- 
ren in ’t leeven : verdragen felle koude, en alle andere 
' ongeleegcnthecden der H'inter. Gceven jaarlijks aardi- 
ge Bloemen , doch in deeze Landen noyt eenig rijp 
Zaad. Worden echter genoegzaam vermeenigvuldigd 
door hare veelvoudige Zijdc-takjens : welke men t’cl- 
kens om ’t tweede of derde jaar met de oude opnee- 
men , en in een nieuwe grond , tot aan de boven- 
fte toppen, weer in zetten moet. Dus krijgen ze bin- 
nen weynig tijds al te zamen nieuwe Wortelen , en 
groeyen voort. 
Lavendel De Lavendula folio dissecto , of Lavendel 
fheedene meI gefneedene Bladeren , zijnde van aart veel teederder 
Bladeren. dan dc andere, verdraagd geenzins veel koude Herfft- 
Vier on- 
dcrfchey- 
dene foor- 
Bloemen ; 
doch hier 
noyt Zaad. 
Aanwin- 
ning. 
reegenen , Pijp, of eenige Korft. Moet derhalvcn, ih 
een Pot gezet zijnde, in October binnens huys wordeh 
gebragt, op een luchtige plaats, daar gantfeh niet, of 
alleen bij fterke Korft voor een kleyne tijd, doof een Hoe in de 
yzere Oven word gevuurd; en gedurende de Winter winrel ‘ 
onderhouden met zeef weynig laauwgemaakt Reegen- ^emcS. 
water , dóór een Pdn van oftder : want door maar wat 
te veel zou deeze Plant fchielijk verderven. In Aiaert 
moet ze bij goede dagen zomtijds weer buyten zijn gc- 
fteld, om dies te eerder de lucht te genieten , totbehou- 
ding haars leevens, maar geenzins moet men ze de nagt 
over laten ftaan» 
Geeft in deeze Geweften , warm gezet Zijnde, ifi Lavendel 
den Herfft volkomen rijp Zaad: ’t welk in April, met mct Z,s4 ^ 
een wadende Maan, weer in Potten gezayd moet zijn, 
niet diep, hol en luchtig. Alleenlijk hier door konnen 
ze aangewonnen worden. Zelden blijven ze in dcezè 
Landen langer dan twee Zomers in ’t leeven. 
krachten. 
L Avendel, of Lavendula, is verwarmende en ver- Aart. 
droogende tot in ’t begin van den derden graad; 
daarbeenevens fijn van ftof, en dun van dcclcn. 
Met de Bloemen in Wijn gekookt , en daar van r ; 
gedronken, drijft uyt de Winden, de Nageboorte, dcr.it>. 
doode Vrucht, en ’t water van de Blaas. Doed der Matth.l.i. 
Vrouwen Alaandftondcn voortkomen : helpt de koude c f fj nt[ t 
Pis: opend de verftoptheyd van de Leever. Verzacht Me'tl.Med. 
de bardigbeyd van de Moeder en Milt. Vcrbeeterd de c - 
Maag. Is goed voor de vallende Ziekte , de Jigt , 
Beevmg, Berocrdheyd , opftijging van de Moeder. Ver- £/. 
fterkt de verkonde en vermoeyde Zeenuwent, ver koude ‘ 
Harjfenen , verkrompene Leeden , en diergelijke onge- 
leegenthceden. Verlicht daarenboven den arbeyd der 
barende Vrouwen: ’twelk ook vermag een halve Drach- 
ma van het Zaad deezer Plant', van Endivie, en van 
Weegbree elk twee Scrupelen, en een Scrupel Peeper, 
tc zamen geftoten ; daar na ingenomen met drie oneen 
Water van Endivie, en drie oneen van Glaskruyd, of 
Parietaria . 
De Bloemen alleen in Wijn gediftilleert , en daar tonic. 1 1. 
van een weynig gedronken , verfterkt de Tong : neemt 
wech de flauwte van ’t Hert; de Tand- en Hoofdpijn: 
verbeeterd de lamme Leeden, daar mee gewaflehen. Is c'jnierarl 
goed voor dc Hoofdz.wijmehng , Beroerdheyd , Geel- l. i.r. 8 .' 
z.ucht, en Hert klopping. Het zelve verrichten dc Bloe- 
men, enkelijk gedroogd, geftoten, met wat Cancel , ë' 
Notemufcaat, en Nagelen vermengd, dan met Wijn T.ièem. 
ingenomen. 1. 1. c. 19. 
Een Conftrve van deeze Bloemen gemaakt , en daar 
van ’s morgens nuchteren de grootte van een Mufcaat- 
nootop ’t punt van een Mes genuttigd, is ook zeer 
goed teegens de gemeldde Gebreeken. 
De Bloemen bij de Kleederen gelegt , geeft aan de Do j t 9 
zelve een goede reuk : bewaard ze daarenboven voor c. 0. 
Motten en Wormen. 
De Oly , welke van deeze Plant , en de Bloemen , 
gediftilleert zijnde, word gewonnen, gemeenclijk ge- 
noemd Speek^, of Sp'jkroly, is zeer krachtig van reuk ; 
daarbeneevens verwarmende en verfterkende van aart. 
Word dikmaal gebruykt om meê te fmeeren. 
CCCII HOOFDSTUK. 
tongeblad. 
Eeft deezen naam in ’t Neederlandfch v cr fchey- 
bekomen, weegens de gelijkheyd der dcuimca. 
Bladeren met een Tong. Word in ’t 
Latijn geheeten Laurus Alexan- 
drina , of ook BrsLiNGUA : in ’t 
Hoogduytfcb Hauckbladt, of ook 
Auffen- 
Yy . 
