7i 3 Beschryving der Kruyden , Bollen en Bloemen , III Boek , 714 
Hoedanig 
gezayd,- 
Treflijk Het zelve Zaad., of de Bladeren , met een weynig 
middel Peetcrz,elie in Bier gekookt tot op ’t derde deel , en 
yijj? CnS e dan over de waeflem gehouden de vinger, daar de Fijt» 
anders ook dc Haas genoemd, aan is , zoo verre als ’t 
quaad zich verfpreyd heeft , ’t overige gezonde met 
een doek bedekt zijnde; daar na dc zelve vinger gedo- 
ken in dit kookzcl, zoo warm als men ’t gemakkelijk 
verdragen kan , en zoo lang daar in gehouden , tot dat 
liet geheel koud is geworden, geneed deeze zeer fmcr- 
tclijkc quaal. 
CGCV HOOFDSTUK. 
WINDEND 
PAERDSHOEFYZER. 
Us in het Neederlandfch genoemd , 
word in het Latijn geheeten Ferrum 
* EQpiNUM VOLUBILE, of CONTRA- 
venenum : van de Spaanjaarden Co n- 
trayerva. Is een raar, zeer fchoon, 
ongemeen Gewas : waar van ’t rond en 
zwartachtig-bruyn Zaad iu het jaar 1651. mij toege- 
zonden is van de Heer Jacobus Zwanenburgh , 
Conftil der Neederlanders te S. Lite ar in Spaanje , met 
dit opfchrift : Een Zaad uyt America , met de laatfte 
Spaanfche Scheepcn overgebragt ; ’t welk. mij van de 
Schipper is mee gedeeld ; wiens Wortel van dc Spaan- 
jaarden zeer hoog geacht word, vermits z,e ( een dr ach - 
ma, of wat minder , daar van gcbruykf) z.eer krachtig 
werkt tecgens alle vergif 
Dit Zaad, in ’t begin van Maert gelegt op een varf- 
fche Paerdcmid in een Glas, en daar op Salpeeterwater 
gegoten zijnde (teweeten, Recgenwater, waar in een 
half Etmaal, of wat langer, een weynig Salpeeter had 
gelcegcn ) tot dat het daar onder bedolven was , daar na 
’t zelve Glas gezet boven op de yzere Oven , waar in 
gedurig zachtjens wierd gevuurd , in een weynig Zand, 
begon binnen weynige dagen te zwellen : daar na te 
barden. Doe nam ik het daar uyt ; en leyde het in 
een Pot, niet dieper als een droobreedte. Stelde ook 
dc Pot warm ontrent den Oven. In ’t laatde der zel- 
ve Maand Maert begon ’t zich boven dc aarde te ver- 
en aangc- toonen. Daar na dc Zon door de Vcndercn; vervol- 
queekt. g ens kjj g occ j e warme dagen de Lucht buytcn genie- 
tende, fchoot dien Zomer, zonder eenigc verhindering 
van Gewormt, Aardvloyen, Slckken, of ander onge- 
dierte (’t welk ook noyt gefchied aan de Planten, waar 
van ’t Zaad in zulk ‘Water is gelcgtgewced) ter hoog- 
te van drie voeten op. In ’t tweede jaar noch hoger; 
en bragt ook in den Herfjl twee of drie Bloemen te 
voorfchijn : doch vergingen weer zonder eenig Zaad 
na te laten. 
Deeze Plant is van naturen zeer tcedcr. Bemind 
een goede bcquame grond , bedaande uyt drie deelen 
gcmcene aarde, twee deelen grof Zand, zonder ceni- 
ge zoutigheyd ; een deel twee-jarige kleyn-gewrce- 
vene Pacrdemid , en een deel een-jarige Duyvemid , 
genoegzaam door malkander gemengd : een opene , 
vrije , wel ter Zon gelcegenc plaats , befchut voor 
alle koude Oofie- en Noordc-winden ; en weynig 
Water. & 
Hare ronde Wortel is niet liegt, maar zeer oneffen 
vol Spleeten , en kleyne Knobbelen , met verfchcydene 
ter zijden uytwaiïcnde Veelei -wortelt jens voorzien ; 
ontrent een vinger, wat meer of min dik; uytwendig 
bruynachtig van verwe, van binnen wit, met vcele grau- 
we Aderen , Marmers-wijze , doorwerkt ; van reuk 
lieflijk aangenaam. 
Uyt de zelve komen voort zeer fchoone beziens- 
waardige Bladeren , ontrent een vingerlid lang; een vin- 
Grond, 
Piaati- 
ger breed ; in ’t midden tot op de helft als uytgefnee- 
den, en alzoo verdeeld in twee rond-toegaande dom- 
pc punten , doch achter geheel en gefloten blijvende ; 
vertoonende de gedaante van een breed PaerdshoeJyz,er. 
Hebben rcgt-doorlopende, en verfchcydene dwars Ade- 
ren-, ook op’t breeddevan 'tBlad, ontrent dc Steel, drie 
ronde geele Klekjens , oï Stippelen, zittende drie-hoekig, 
in plaats van Nagelen. Deeze Bladeren zijn aangenaam Bloemen, 
gi oen-verwig , doch onder een weynig blceker ; teeder 
van aart, en rudende op korte Steelt jen s. De Bloem 
is rond. Heeft, open zijnde, buyten-om vcele klcy- 
nc witte Bladertjens van boven ; maar word van bin- 
nen , voor zoo veel ik heb konnen bemerken , veel, of 
vcrfcheydcn-verwig. Is ook in ’t midden vercierd met 
eenige hoog-uytfchietende Keez^eltjens. Niet lang du- 
ren ze, maar vallen in onze Gcweden, na verloop van 
eenige dagen, ter aarden neer. 
Zij word niet alleen door de gcheclc Zomer droog Hoedmig 
gehouden, maar ook in de Maanden Auguftus en Sep- men deeze 
iember voor veel vochtigheyd , windige dagen en hele g* nt ,Rdc , 
nachten nauw-kcurig gewagt: ook op de held van Sep- J 
tember , of een weynig later, na tijds gelecgentheyd , 
binnens huys gebragt, en voor dc Vehderen gedcld , 
om bij goede dagen der Zonnen glantfeh te mogen ge- 
nieten , zoo lang mogclijk is. Daar na moet men ze 
op een warmer plaats zetten , waar in ’s Winters door 
een yzere Oven gedurig word gevuurd , na geleegent- 
hcyd van dc koude ; te weeten, eerd om den anderen, 
daar na ieder dag ; ook dagelijks , als dc Korft zulks 
komt te vereyfTchen, twee-, of driemaal; ’s morgens 
ontrent ten zeeven , ’s middags ten een, en ’s avonds 
weer ten zes of zeeven uuren, op dat het daar de ge- 
heelc nagt door warm, en de Korft buyten blijve. 
Mag ook in deeze gcheele Wintertijd , waar in zij moet 
al hare Bladeren , en dunne ronde Steelen verlied, niet waarncc “ 
dc minde vochtigheyd genieten ; want hier door zou mCn ' 
ze lichtelijk worden aangedoken , en vergaan. Niet 
voor half April moet men ze weer buyten dellen , met 
een aangename Lucht , en zachte Reegen : dan noch 
eevenwel haar met een Glas wel dekken en voorzich- 
tig wachten , zoo wel voor veel warme als koude voch- 
tigheyd, hayrige, fchrale winden , en koude nagt en. 
Word 10 deeze Landen alleenlijk aangewonnen en Aanwin- 
vermeenigvuldigd door Zaad , op de hier boven ge- nin S- 
meldde wijze. Ondertuflchen, een duk van de Wortel 
gebroken, maakt ook wel Knoppen, of Oogen, en dan 
uytfchietende, groeyd voort. 
KRACHTEN. 
D E Wortel van dit windend Paerdshocfjzer , of Aart , 
Fcrrum equinum volubile, is een weynig rieken- 
de van aart, warm en droog tot in ’t begin van 
den tweeden graad. 
De zelve gedroogd, en vier Drachmen daar van alen zeer 
knauwende ingenomen ; ook anderhalve of tw ctDrach- v°°rtrcf- 
men, klcyn tot dof gefloten, in een half pintje warme h j kcdeu 2* 
Wijn ’s avonds of ’s morgens gebruykt, verdrijft zeer 
krachtig de fmerten van alle inwendige deelen des Lig- 
chaams : inzonderheyd tweemaal ’s daags ingenomen, 
en daar op warm toegedekt, om te fweeten. Is on- 
gelooflijk-goed tecgens allerlcy foorten van vergif, wijl 
’t der zei ven kracht t’eencmaal wcchncemt, en door de ■* 
Stoelgang uytdrijft. Het toond terdond zijne werken- 
de natuur daar teegen , als een vyand en overwinner 
van ’t zelve. 
Verwekt daarenboven eetensluft ; neemt wech alle van de 
onnatuurlijke hitte , onaangezien men zou meenen, dat v/oncl 
ze , als warm van aart , de zelve zou vermeerderen. 
Drijft het Water en Graveel af : verquikt dc inwendige 
Geeft en, en maakt een vrohjkGemoed. 
Een deel van deeze gedroogde Mortel in Wijn te deezer 
weyken gelegt, en daar van dagelijks, ’s morgens, of Plant, 
na den ccten, ’t vierde deel van een pintje gedronken, 
bewaard 
