Namen. 
Grond. 
Zaying 
Om inde 
Winter te 
gcbruy- 
Zaad. 
Gebruyk. 
Namen. 
Veelerley 
beziens- 
waardige 
foortcu. 
Tot ve 
tien ia 
781 Blschkyving der Kruyden, Bollen en Bloemen, III Boek, 781 
quaal; cn brengt te weeg, dat ze gemeenelijk noyt weer 
komr. 
De Wortel van gcele Plompen gepulverifcert en inge- 
nomen , helpt de gcene , die haar gevoeg willen doen , 
doch niet konnen. Het zelve Poeder op voortlopende 
Zccren geftroyd , geneert ze. 
CCCLIV HOOFDSTUK. 
VELDSALADE. 
het Neederlandfch niet alleen dus, 
maar ook van veele Vettekoes , Vet- 
TEKOus, Winter sa lade, van ande- 
re WiTMOES en Yeldkroppen ge- 
n °cnid. In het Latijn geheeten Olus 
album , en Valeriana campe- 
stris: in ’t Hoogduytfch Schaffmauler, ofWEis- 
MUZS. 
Bemind een goede gemeene, nieuwclijks omgefmee- 
tene, liever gemeftte als ongemeftte grond; een vrije, 
welgelcegene plaats, en veel vochtighcyd. Blijft niet 
meer dan cene Zomer in ’t leeven, in het Voorjaar ge- 
zayd zijnde. Want zij geeft voor de Winter volko- 
men rijp Zaad , en verfterft dan van zelfs. Doch ver- 
mitsze in de Wsnter van veele voor Salade word ge- 
bruykt, zoo word dit Zaad (hoe ouder hoe beeter 
gehouden ) met een afgaande Maan van Augufius of 
September., niet diep, digt of niet digt , na clks gelie- 
ven , in de aarde gelegt. 
Vcrdraagd dan felle koude , en allerley andere on- 
geleegenthecden des tijds zeer geduldig. Blijft dus 
ook de gehcele M'inter door, tot aan April toe, be- 
quaam om gegeeten te konnen worden. Schiet daar 
na een Bloem ; en geeft in ’t begin of ten halven 
van Junius rijp Zaad: ’twelk fchielijk op de aarde neer- 
valt. Derhalven men het zelve wel in agt neemen , 
en iets daar onder leggen moet: gaat anders, als’er Rce- 
gen op valt , lichtelijk verloren. 
KRACHTEN. 
Eldfalade, of O hu Album, is een weynig ver- 
koelende , en vochtig van aart. 
Word in den Herfft , en door de geheele 
Winter, met Oly en Edik gegeeren voor een aangena- 
me Salade. 
CCCLV HOOFDSTUK. 
VALERIAEN. 
Iet alleen in het Neederlandfch dus , 
maar ook van veele gehoemd speen- 
kruyd , en Sint Joriskruyd : in 
het Latijn Valeriana , Phu , cn 
Nardus rustica , of Boeren- 
* 5 Nardus: in ’ tHoogduytfchBALDRiAN ; 
en in ’t Franfch Valeriane. 
Hier van zijn mij in haren aart veele veranderlijke, 
beziens-waardige foorten bekend, als: 
I. Valeriana major vera , of groote opregte 
Valeriaen. II. Major sylvestris, of groote wilde 
Valeriaen. III. Minor sylvestris, of kjeyn e wil- 
de Valeriaen. IV. Gr^ca flore albo, of Grieks 
fche Valeriaen met een witte Bloem. V. Gralca 
flore cccruleo, of Griekfche met een blauwe Bloem. 
VI. Cretica odorata , of welriekende Valcriaen 
uyt Candia. VII. VIII. Indica multiflora al- 
ba ; et rubra , of Indiaanfchc Valeriaen , zoo met 
een witte als roode veelvoudige Bloem. IX. Indica 
"annua flore rubro ; X. ET flore albo, of 
Jndiaanfche Valeriaen , maar eene Zomer durende, met getal hier 
roode, en met een witte Bloem. XI. Folio scrophu» voorge- 
LARiyE major, o £ groote Valer iaën met Bladeren van ^ c ^- 
groot Speenkruid. XII. Annua folio scrophu- 
LARi/E , of met Bladeren van groot Speenkruid , ieder 
jaar vergaande. XIII. Valerianella umiiellata 
Lusitanica, of kleyne Valeriaen, anders Valer ianelle 
uyt Portugal , met veele Bloemen bij malkander. XIV. 
Valerianella capitata Lusitanica, of kleynPor- 
tugalfche Valeriaen, met Bloemen, knops-wijze te za- 
men gevoegd. Dceze beyde krijgen Bladeren eeven ge- Befchrij- 
lijk het Olus Album, of de Veldfalade, doch wel zoo vin £ ^ 
groot , en veel meer aan de kanten getakt. Groeyen g^nocra 
ook op de zelve wijze, doch niet zoo leggende, maar de. 
veel hooger en regter, zomtijds wel anderhalve voet 
opftaandc. De eené bekomt kroonswijze bij malkan- 
der gefielde kleyne witte Bloemen. De andere in vee- 
le ronde, twee en twee te zamen gevoegde, en bo- 
ven uyt twee teegens malkander over gefielde Bladert- 
jens voortfehietende , op korre Steelt jens ruftende , 
met zeer grootc Knoppen, de zelve Bloemtjens. Welke 
vergaan zijnde, ook een Zaad, dat van de Veldfala- 
de in alles gelijk-vormig , te voorfchijn brengen. 
Niet alle zijn ze van eeven de zelve Bouwing en Waar - 
neeming. 
Eevenwèl beminnen ze al te zamen een goede, zan- We ^c 
dige, luchtige, gemeene, welgemefttc grond: een be-f oorte " 
quaam ter Zon geleegene plaats, cn veel Water. Ver-ren ê in ‘c~ 
dragen tamelijk wel de koude der Winter en andere leeven 
ongeleegentheeden des tijds; als: Valeriana major bll J v,cn - 
vera, opregte groote Valeriaen major sylvestris, 
groote wilde: minor sylvestris, kleynewilde: Gr;-e- 
CA FLORE ALBO, et cceruleo, Griekfche, meteen 
witte, en met een blauwe Bloem: Indica flore al- 
bo , ET rubro , Jndiaanfche , met een roode en ook^ 
met een witte Bloem ; en Valeriana folio scro- 
phulari/e , Valeriaen met Bladeren van groot Speen- 
kruyd: welke niet haart vergaan, maar lange jaren in ’t 
leeven blijven. Geeven gemeenelijk jaarlijks volko- 
men rijp Zaad-, ’t welk met een waffende Maan van 
April, niet boven een ftroobreedte diep, de aarde word 
aanbevolen. Hier door worden ze genoeg vermeenig- Aanwin- 
vuldigd: en dan ook noch door hare aangegroeyde_/0»- nin g- 
ge Wortelen ; welke men op de zelve genoemde tijd van 
de oude afneemt, en verplant. 
Al de andere foorten duren niet langer dan cene Welke 
Zomer. Brengen teegens de Winter een rijp Zaad™ff T aI ’ 
voort, en vergaan dan van zelfs, of door een kley-j“"j' r " n 
ne Vorft. Moeten derhalvcn ieder Voorjaar , met een 
waffende Maan van Maert of April , na gelecgent- 
heyd of ongeleegentheyd des tijds, op nieuws weer in 
Potten worden gezayd , niet diep ; en niet verplant : 
met matige vochtigheyd onderhouden , en in een ope- 
ne, vrije, zeer warme plaats gefield zijn. Alleen Aanwia- 
door dit middel van zaying konnen deeze foorten ning ‘ 
aangewonnen , vernieuwd en altijd-durend gemaakt 
worden. 
De Valeriana Cretica odorata, of welrie- Wdrie- 
kende Valeriaen uyt Candien , is de teederfte van al deinde 
andere foorten. Bemind een goede , zandige aarde , uyC Q n _ 
met een weynig twee-jarige Pacrdc- en Koeyemiftdia. 
wel door een gemengt: een opene, warme, wel ter 
Zon geleegene plaats, entamelijk veel Water. Geeft 
ieder Zomer welriekende Bloemen ; doch noyt in 
deeze Geweften eenig volkomen Zaad. Vcrdraagd 
ook, buyten ftaande, ongeerne flerke Winterkoude. 
Moet derhalven , met een wafTende Maan van A-Hoe waar 
pril in een Pot, ’t zij eezayd ’tzij geplant zijnde, in ’tl c " e ^. cn 
I ■ r L- 6 l j ïndeWin- 
begin van Ottober binnens huys worden gezet op een tcr . 
luchtige plaats, waar in niet anders word gevuurd als 
bij felle Vorfl, op dat de zelve niet mogt komen door 
te dringen ; vermits ze deeze warmte, welke haar niet 
natuurlijk is , niet wel kan lijden , inzonderheyd als 
ze een tijd lang zou aanhouden. Het zou derhalvcn 
