783 Vaieuaen. 
veel gcvoeglijker zijn, indien men haar voor de fterke 
Vorft bequamelijk kon bewaren in een verwelfde Kel- 
der zonder vuur. Wil ook , gedurende deeze tijd , 
met alleenlijk een weynig lauwgemaakt Reegcnwater 
van boven zijn voorzien. In ’t laatfte van Aiaert, of 
'c begin van April, moet men ze weer buyten brengen, 
met een aangename Lucht, en zoete Reegcn. Dan noch 
eevenwel haar dekken voor koude nagten , Sneeuwachti- 
ge vochtigheid, en hayrige Winden. 
Aanwin- Word alleen in onze Landen aangewonnen en vermee- 
nin 2- nigvuldigd door hare aangegroeyde Wortelen , zeer wel- 
riekend, en zwart-verwig. In April neemt men ze van 
de oude af, en men verzet ze met de bovengenoemde 
Maan in Potten , of in de aarde. 
Valcriaen De ValERIANA FOLIO SCROPHULARIvE , of Va- 
metBladc- kriaen met Bladeren die van het groot Speenkruyd in 
croot an g c daante niet zeer ongelijk, doch in grootte veel ver- 
Speen-j fchillende, heeft een teedere , blcck-bruyne , of wit- 
kruyd. achtige Vcezelwortel. In de Mond geknauwd, valt ze 
een weynig bitterachtig; doch is anders krachtig en 
aromaticq, of welriekende, op de wijze van Angelica; 
echter naderhand op de Tong een weynig bijtende. 
Wortel. Uyt de zelve fchieten Steden op, ontrent vier maat- 
Sicclen. voctcn hoog; rond, onder bruynachtig van verwe, 
boven groen ; een weynig blinkende , matig dik ; van 
binnen groen, doch inwendig voorzien met een gantfeh 
wit Pit. 
Gedaante Aan deeze Steelen komen voort bezienswaardige 
der Blade- 'BUderen, ruftende op Steelt jens, ontrent twee vin- 
rtn > gerbreed lang; boven bruyn-verwig, beneedenwaarts 
groen. Zijn ongelijk van grootte; zes en zeeven vin- 
geren breedte lang ; achter ruym vier vingeren breed , 
cn daar op ’t breedfte; onder rond toegaande, en voor 
allenxen in een fpits punt toelopende ; aan de randen 
fpits getand, op de wijze van ’t groot Neetelkruyd ; bo- 
ven uyt den blceken donker-groen ; onder veel blec- 
ker; aldaar na voren gcmcenelijk een weynig rosachtig, 
en blinkende ; in ’t midden aardig begaaft met een regt 
doorlopende groote Ader ; waar uyt van onderen , als 
ook in ’t midden ; eenigc andere wat kleyner ter zij- 
den uyttoopen ; en uyt die noch ontelbare andere zeer 
kleyne, doch volkomen zichtbare, van een bevallij- 
ke aanfehouwing , voortvloeyen. In de Mond ge- 
knauwd wordende, zijn ze zeer krachtig, gelijk ge- 
droogde Angelica-wortel, en in ’t eerfte wat bitter van 
fmaak; doch daar na fcharp; de Tong bijtende en ftee- 
kende. Twee en twee zitten altijd regt teegens over 
malkander aan de Steel. 
Knoppen. Tuflchen welke, gemeenelijk in ’t boven fte gedeel- 
te , jonge Scheuten voortkomen , houdende op hare 
bovenfte punten veele Tros-wijze bij een gevoegde, 
ontrent langwerpige, ronde en hoekige groene Knop- 
jens: van welke ieder, na malkander open gaande, in- 
wendig bewaren twee-, vier- of zesentwintig kleyne, 
Snceuw-witte 'Bloemt jens , haren oorfprong neemende 
uyt dunne, lang-werpige , blcck-groene en boven ruyg 
Bloemen, zijnde Knopjens. Geen zonderlinge reuk hebben ze. 
Bcftaan uyt vijf Stars-wijze gefielde Bladert jens: van 
binnen vercierd met twee lang-uytfchietende, teedere, 
ronde Draadjens , voortfpruytendc uyt een bruyn- 
achtig zeer kleyn Knopje. Eyndelijk vergaan ze in haar 
zelven , en vallen af, zonder in deeze koude Geweften 
eenig goed Zaad na te laten. 
Aanwin- Echter kan deeze fbort ook aangewonnen worden 
■iog‘ door hare aangegroeyde jonge Scheuten , op de voor ver- 
haalde manier; en deezer wijs kan men ze genoeg ver - 
meenigvuldigen. 
KRACHTEN. 
Llt p t i , T — 'vE drooge Wortelen van de groote Valer iaën , of 
tnlrr. 10. I J Valer iana major vera, zijn warm in den eerften, 
en droog in den tweeden graad; ook openende, 
dunmakende, en verteerende. 
YzERKRUYD. 784 
In Wijn gekookt, en daar van eth Rocrtiertje ge»G<j/./8. 
dronken, doed gemakkelijk Waterlojfen; verwekt det 
Vrouwen Maandjlonde» ; verzacht de Zijdefmert in ’t Di °f c ' ^ 
Pleuris: is goed teegens Vergif, de Peft , de Takfen C ' °‘ 
of Spcenen aan ’t Fondament, en andere Zeereu. Groen, 
of varfch , gefloten , en tuffehen twee doeken op de 
O ogen gelegt, neemt’er de brand van wech, en maakt 
een helder Gedicht. 
De Wortel van wilde Valeriaen , of Valerianit major Durentei 
fylveftris, verwarmd en verdroogt fterker. h Jfi- 
In Wijn gezoden, ftrijd teegens ’t vergif. Is goed jtmÏlu 
voor de Geelzucht : maakt een klaar Gezwicht-, dood de c. 19. 
dor men : genceft de Monden, ook de z weeringen dei 
Alonds, daarmee gewaffehen zijnde; en de beeten of 
fleektn der giftige Dieren. 
De Wortel der kleyne Valeriaen , of Valer iana mi- DoJ. Lui 
nor, vermag eeven het zelve; doch valt in hare e -*f* 
werking een weynig zachter , als die van de andere 
foorten. 
CCCLVI HOOFDSTUK. 
YZERKRUYD. 
in het Neederlandfch, maar ook Namen. 
ji^Vtvan veele Yz er hart genoemd; word 
S^ilVin het Latijn geheeten Verbena, of 
'J lf Verbenaca: in het Hoogduytfch Ei- 
~|5 /^Msenkraut, of ook Eisenhart: in 
•r f& m het Franfch Vervaine : in het Ita- 
liaanfch Verminacula Berbena , 
of Berbena-ca. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend zeeven bijzon- Zeeven 
dere foorten , te wecten : foo urn”* 
I. Verbena communis, of gemeen Yzerhart. II. 
Verbenaca supina , of achter-over-lcggend Tzer* 
kruyd. III. Supina nodosa, of leggende Yzerhart 
met knobbelen. IV. Maxima urticjE folio spi- 
cata , of aldergroorfie Yzcrkruyd met Bladeren van 
Neetelen, en een Ayrs-wijze gefielde Bloem. V. Bo- 
TRYOIDES URTICZE EFFIG1E MAJOR CANADENSIS, 
of groot Yzerhart van Canada, met een Druyfs-wijze 
gefielde Bloem , en gedaante van Neetelen ; ’t welk , 
mijns oordeels, ook wel Urtica major Ameri- 
cana , of groot Americaanfch Neetelkruyd mogt ge- 
noemd worden, wccgens de groote gelijkheyd. VI. 
Verbena Americana radice grumosa, ofYzer- 
kruyd uyt America met geknobbelde Mortelen. VII. 
Verbena caudata Americana flore pallido 
cccruleo, of Americaanfch Yzcrkruyd met een lange 
ft aart , en bleekblauwe Bloemen. Niet alle zijn ze 
van de zelve Bouwing en Waarnceming. 
Zij beminnen van naturen een goede , luchtige , Grond, 
zandige , en met twee-jarige Paerdemift genoegzaam 
voorziene grond : een vrije, warme, weftcr Zon ge- 
leegene plaats, en tamelijk veel vochtigheyd. Gee- 
ven ieder jaar Bloemen , en zommige foorten volko- 
men rijp Zaad. 
De Verbena communis, 't gemeen Yzerkruyd : Langlce- 
Maxima urTic/é FOLIO sPicata , aldergrootfte vcndc 
Tzer kruyd met Bladeren als Neetelen ; en Verbena ^ Yzer- 
BotRYOIDES MAJOR URTICiE EFFIGIE CANADENSIS, kruyd. 
groot Yzerkruyd uyt Canada met een gedaante van Nee- 
telen en Druyfswijze gefielde Bloemen , vergaan van 
naturen niet haaft, maar blijven cenige jaren lang in ’t 
leeven. Geeven gcmcenelijk, bijgoede, drooge Zo- 
mers, volkomen rijp Zaad. Konnen veel Water, fter- 
ke Vorft, en alle andere ongeleegenthecdcn der Winter 
verdragen. Worden aangewonnen en vermeeni^vul - Aanwin* 
digd, zoo wel door Zaad, ’t Y'dk met een wallende nin S* 
Maan van April niet diep in de aarde moet gelegt 
zijn ; als door hare bij de Wortel uytgelopene jonge 
Scheut jens-, welke men, op de genoemde tijd, van dc 
Ddd OHdt 
