Yzerkruyd. Stalkruyd. HanekaMMetjens. 
Alder- 
? - ootfte 
zer- 
kruyd met 
Bladeren 
van Neete- 
len. 
Wortel. 
Steden. 
Cal. I. 8. 
hled.Simp. 
fac. 
JEtiusl. i. 
Serm. i. 
Jtpulej. 
htft. Plant, 
r. 3. 
Ilin. I. ló. 
t. 7. 
Trag.l. ï. 
t. óp. 
JEgin. 1 . 7- 
Camerar. 
L4. c.61. 
'Fucbf.hift. 
ïl.c.nó. 
Diofc. I. 4. 
Doé. I. f. 
*• 34 : 
787 
dere regt-opftaande Steelt jens voort, veel dikker als de 
voorgemelde, boven wat bruyn-verwig; niet onder de 
Bladeren blijvende, maar boven de zelve haar verhef- 
fende : aan welke Druyfs-wij z.e groeyen zeer kleyne 
groene Knop jens, voorzien met witte opftaande Draad- 
jens: welke niet neervallen, maar blijven; ook grooter 
worden, en in een korte tijd nalaten veele , wat meer 
als halfmaans-wijze ronde, neerwaarts hangende, plat- 
te of dunne, eerft bleek-grocn zijnde, daar na bruyn, 
dan ook een weynig dikker wordende Zaadjens , veel- 
tijds hare volkomene rijpheyd verkrijgende. 
De Verbena urticje folio maxima, of het 
aldergrootfie T&erkruyd met Bladeren van Neetelen , 
groeyd in deeze Gewcften ter hoogte van vier en vijf 
voeten. Krijgt uyt een teedere, wit of bleek-bruyn- 
verwige , bittere , en een weynig te zamentrekkende 
Veezelwortel , een of meerder Steelen , zich verdeelen- 
dc in veele Zijde-takjjen : zijnde ontrent vierkant, don* 
ker-groen; blinkende, en in ’t midden met een holle 
ftreep voorzien : aan welke groote Bladeren voortko- 
men, altijd twee en twee regt teegens malkander over 
zittende. De grootftc zijn ontrent een hand lang en 
breed, ruftende op matig-lange Steelen; donker-grocn- 
verwig, doch onder bleeker; begaaft met zeer fchoo- 
ne veelvoudige diepe Zderen , fpruytende uyt eene in 
’t midden; aan de randen gelijk als een Zaag getand; 
voor in een kleyn punt eyndigendc; van onder in het 
aanraken rauw ; ook bitter van fmaak , en een weynig 
te zamentrekkende. 
Uyt de bovenfte Hert-punten ziet men bij malkan- 
der voortkomen veele ui tyrs-wijze geftelde , teedere 
Scheut jens , met kleyne groene Knop jens voorzien , dee- 
ze de eene na de andere open gaande , vertonen zeer 
kleyne, fpier-witte, vijf-bladerige Bloemtjens , die van 
het gemeene Tzerbart zeer gelijk , doch kleyner. Zel- 
den blijven ze langer dan vier of vijf dagen goed. 
Daar na vergaande, laten ze achter een kleyn langwer- 
pig en groenachtig Zaadje , altijd drie aan den anderen 
gevoegd. 
KRACHTEN. 
Y Zerkruyd, of Verbena , beyde het regt-opftaan- 
fte , en het achter-over leggende, als van de zel- 
ve krachten zijnde, is verdrogende van aart; een 
weynig te zamentrekkende , afdroogendc , en verkoe- 
lende. 
In Wijn gekookt, en daar van een Roemertje Tel- 
kens gedronken , of het uvtgeparftte Zap met Wijn 
ingenomen ; of twee Drachmen van ’t Poeder der ge* 
droogde Bladeren in Wijn gebruykt , is goed voor de 
Heup-jigt , het Voet-euvel , of Podagra; Vergif; de 
Pefi; de beet en en fleeken der giftige Dieren; de Geel- 
zucht, ’t Graveel, en alle andere inwendige gebrecken 
des Ligchaams. Docd gemakkelijk Wateren. Opend 
de verft optbcyd der Longe , Nieren, Leever , Milt , en 
Galblaas. Neemt wech de pijn van de Maag ; de hit- 
zigheyd der Gezwellen ; Zeeren en Zweeren der hey- 
melijke of andere Leeden; van alle wonden , inzonder- 
heyd van de Beenen : maakt een glad, en zuyver Vel, 
daar van wech drijvende allerley Schurftheyd en andere 
onreynigheyd ; dit quaad daar mee gewaflehen zijnde. 
Verbeetcrd de voorteetende zeerigheyd van de Mond , 
cn maakt de lojfe Tanden vafl , daar mee gegorgeld. 
In de Oogen gedaan , verfterkt niet alleen het Ge- 
zicht, maar neemt’cr ook de donkerheyd van wech, en 
maakt het helder . Belet daarenboven de uytvalling des 
Hayrs. 
Het Poeder der gedroogde Bladeren met Edik ver* 
men gt> gelegt op de Roos , Roodgrond , en voort kruy- 
pende Zweer ingen , doed veel goeds. 
Het zelve Poeder met Honig, of Boter gemengt, 
geneeft alle varjfche Wonden, en oude Zeeren. 
Dit Kruyd word zeer begeerig van de Duyven gc- 
geeten. Houd ook de zelve ; ontrent haaf Slag of 
Neften opgehangen , bij malkander, en lokt de vreem- 
de- derwaarts. 
cccLvii Hoofdstuk. 
STALKRUYD. 
Ord in het Neederlandfch niet alleen Vcrfchey- 
dus , maar ook van veele Prangh- deflamcdi 
wortel genoemd: in het Latijn O- 
NONis, Anonis , Arrest a bovis ; 
en Natrtx Plinii : in het Hoog- 
duytfch OcHSENBRECH » OCHSEN- 
KRAUT, en Stalkraot: in het Franfch Arreste 
Beuf , Bugrandes, Burgrunder , Bugraves : 
en in het Italiaanfch Anonide, Bonaga; en Resta 
Bove. 
Hier van zijn mij in haren aart veele veranderlijke foor- VeeJc ver- 
ten bekend geworden ; namentlijk : anderlijke 
I. Ononis spinosa flore purpureo, of fee- foorcen * 
kend Stalkruyd met een purpure Bloem. II. Spino- 
sa flore albo, of Prangwortel met Doornen , en 
een witte Bloem. III. Non spinosa flore pur- 
PUKEO, of Stalkruyd zonder Doornen , met een pur- 
purc Bloem. IV. Non spinosa flore luteo, of 
met een gecle Bloem en geen Doornen. V. Non spi- 
nosa purpurascens Cretica, of purpur Stalkruyd 
houder Doornen njt Cnndi.i. VI. Non sptNOSA flo- Mt elf j 4 
RE rubello major Hispanica, of groot Spaanfch getal hier 
Stalkruyd met een ronde Bloem en geen Doornen. VII. voor g e - 
Non spinosa spicata flore rubello minor , ftcld ‘ 
of kleyne Prangwortel zonder Doornen met een gcayr- 
de roode Bloem. VIII. Non spinosa luteo odo- 
RATA ANNUA major, of groot geel welriekend Stal- 
kruyd zonder Doornen , met langer als een jaar durem- 
de. IX. Non spinosa odorata lutea annua 
minor , of kleyn geel welriekend Stalkruyd ronder 
Doornen , maar eene Zomer in ’t leeven blijvende. X. 
Lutea non spinosa Montis Libani , of geele 
Prangwortel zonder Doornen van de Berg Libanus. 
XI. Ononis arporescens, of tot een Boomtje opwaf- 
fend Stalkruyd. Niet alle zijn ze van ceven-gelijke Bou- 
wing en Waarnecming. 
Zij beminnen echter al te zamen een goede, zandige Grond, 
aarde, met twee-jarige Paerdemift tamelijk voorzien : 
een vrije , warme , wel ter Zon geleegenc plaats , eri 
matige vochtigheyd. Geeven in goede ^Zomers dikmaal 
volkomen rijp Zaad , en blijven lange jarèn in het 
leeven. 
Het Ononis spinosa flore albo, flore pur- Langlee» 
PUREO, ET NON SPINOSA FLOpE PURPUREO, doorn- Y " dc 
achtig Stalkruyd met witte, met paar fche , en zonder dlewd* 
Doornen met paerfche Bloemen , zijn wat hard van aart. 
Konnen, buyten ftaande , felle koude , en alle ande* 
re ongelecgentheyd der Winter zonder fchadc verdra- 
gen. Blijven echter niet altijd groen , maar laten in 
den Herfjl hare Bladeren vallen : welke, te zamen met 
hare Steelen , ieder Voorjaar weer uyt hare Wortel woon - 
komen. 
Men kan haar aamvinnen en vermeenigvuldigen doof de Winter, 
haar Zaad: ’t welk met een wafTende Maan van Zprit koude ver- 
niet diep in de aarde word gelegt. AI de andere foor- dra 8 en 
ten , mcede cenige jaren durende , worden op de zelve konncn • 
wijze behandeld, doch konnen gantfehelijk geen fter- 
ke koude verdragen. Moeten derhalven, in Potten. ge- 
plant, in OElober binnens huys gebragt, luchtig gefield, 
met weynig vochtigheyd onderhouden , bewaard , en 
met voor in ’t begin van April , met een aangename 
Reegcn weer buyten gezet worden. 
Het Ononis non spinosa lutea odoratA 
annua MAJOR et MINOR, of groot en kjeyn geel Cn 1 
welriekend Stalkruyd zonder Doornen , niet meer als wdrie- CC 
Ddd i 
een 
