793 Beschryving der Kruyden, Bollen en Bloemen, III Boek, 794 
KRACHTEN. 
Gal 1.8. ~\\T]-dtcrnoot , of Trtbulus Aquaticus , is voch- 
simpMeJ. \\j tig , verkoelende , en een weynig te zamen- 
* * trekkende van aart. 
De Bladeren, hetzij geheel, of gefloten, en Plaa- 
fters-wijze gelegt op allerley vuurtgheyd , bitsige ge- 
zwellen, en zweer en , doed veel goeds tot der zei ver 
geneezing. 
Diofc. 1 4. Het uytgeparftte Zap der 'Bladeren is dienfHg tee- 
c. 79- gens de verhitting des Monds , het vervuilen van het 
Tandvlee/ch, de zwelling der Amandelen, de Sprottw, 
Huyg , en Keel-gebreeken , daar mee gewaflehen , of 
gegorgeld. 
Durantes De Vruchten, of Noot en zelfs, worden, in plaats 
jf 4 f- van Cajlanien, vooreen Banquet gegeeten. Ook maakt 
Lufitan. men’cr brood van ; doch ’t geeft weynig voedzel , en 
l. 4. enarr. verftopt het Ligchaam. 
< Camerar De ze ^ ve ^ riiC ^ ten » tot gegoten , en dan met 
l.+.e.is. Wijn gcbruykt, zijn zeer dienftig tecgens de beeten der 
Slangen-, teegens ’t Graveel-, voor de geene die Bloed 
/po uwen, en Bloed pijfen ; ook voor zulke, die van de 
Buylloop worden gequeld. 
CCCLXII HOOFDSTUK. 
SPEERKRUYD. 
Verfchey- n kleyn en aardig Gewas ; word in 
tic namen. het Nccdcrlandfch niet alleenlijk dus, 
^ maar ook Adderstong, ofNATER- 
fcffi tong geheeten: in ’t Latijn Ophio- 
Pf? glossum, Lancea Christi, LtN- 
gua SerpenTina , Lunaria, en 
Henophyllum : in het Hoogduytfch Naterzung- 
lein: in ’t Fran/ch Langue de Serpent, of ook 
Herbe Sans Cousture : in ’t Italiaan/ch Ophio- 
ci.osso , en Herba Senza Costa , of ook Lingua 
di Serpente. 
Grond. Decze Plant bemind uyt eygencr aart een goede, ge- 
mcene, zandige, zoo wel gemeftte als ongemeft te aar- 
de; ruym zoo zeer een donkere, fchaduwachtige plaats, 
als een ruyme Lucht ; en veel vochtigheyd. 
Kluchtige Verdraagd allerley ongelecgentheeden des tijds zon- 
Vrucht. der fchade. Geeft noch Bloem noch Zaad ; maar 
wel een kluchtige, zeldzame Vrucht uyt haar een ee- 
nigfte Blaadje, gelijk zijnde ecnklcync Lans, of Speere. 
In het laatfte van Junius vergaan ze te zamen, en ko- 
men niet weer te voorfchijn , voor in de Maand 
Aanwin- Zdaert des volgenden jaars. Konnen echter genoegzaam 
ning. aangewonnen en vermeenigvuldigd worden door hare 
aangewaflene jonge Worteltjens ; welke men met een 
wallende Maan in de Maand Augujhts van de oude af- 
neemt , en verplant. 
KRACHTEN. 
Label. hifi. C'Peerkruyd, of Ophioglojftm, van naturen een tref- 
Ilant.fol. ^ lijke Wondkrn-jd, is koud in den cerften, en droog 
j in den tweeden graad. 
c .°ii. * In Wijn gekookt, en daar van een tijd lang achter 
malkander ’s morgens nuchteren een Roemertje gedron- 
ken ; of het Poeder der gedroogde Bladeren met Wijn ; 
of met het gediftilleerdc Water van Equi/etum, anders 
Durantes Paerdejlacrt gezegt, ingenomen , geneert alle inwendi- 
hifi. Plant, ge en uytwendige Osset zuren ; de Breuken , of Ge- 
fit- 3 IQ . /cheurtheyd ; de ontjleekin^ van de Leever, en andere 
t °i'c 8 y 2 ' imven d‘g e brand. Is goed voor de lopende of tranende 
Camerar. O ogen , daar mee gewaflehen ; voor hitzige Koortzen ; 
l.x.e. 101. voor de verzeering der Darmen-, voor de geene die 
Bloed opgeeven ; en voor die van de Pejl zijn aangetaft , 
een Drachma van ’t Poeder met Wijn en Edik gcbruykt. 
Het zelve Poeder met het gediftilleerdc Water van Matth.h. 
Eyke bladeren ingenomen, ftfld de witte Vloeden der c.161. 
V rouwen . pT^i 
Eeven dit Poeder met Varkens-reuzel vermengd , Tragd.u 
is goed teegens de gebrandheyd, alle heete Gezwellen c. 106. 
en Apojlematien ; ook het Sprenktyuur. Belet daaren- 
boven de Kanker ; en verhinderd dat het Huur in de 
zweer ing zou komen. 
D tOly, waar in de Bladeren een lange tijd in de Zon 
geweykt zijn , met een weynig Oly van Denneboomen 
vermengt, zuyvcrd en geneert alle varjfche Wonden-, al- 
lerley vuyle zweeringen. 
CCCLXIII HOOFDSTUK. 
WINTERGROEN. 
Yns weetens met geenen anderen als Vcrfchey- 
deezen naam in het Neederlandfch denamea. 
bekend, word in het Latijn geheeten 
Pyrola, of ook Tintinnabulum 
terRjE : in het Hoogduytfch Win- 
■ ■■■-•■ tergrunn , Kuchenschelle , of 
Holtzmangolt : in ’t Fran/ch Limoire . en Bete 
Sauvace: in ’t Italiaan/ch Pirola. 
Hier van zijn mij in haren aart^r/everanderlijkcfoor- Drie ver- 
ten bekend geworden ; te weeten : anderlijke 
I. Pyrola officinarum vulgarts , o ( gcmeen iooTKn ' 
gebruykelijk_ Wintergroen. II. Folio dentato , of 
Tl intergroen met getandde Bladeren. III. Pyrola 
Americana , of V intergroen uyt America. Niet 
alle zijn ze van eenerlcy Bouwing en Waarneeming. 
Zij beminnen, uyt eygener aart, een goede, gemee- Grond, 
nc aarde , met zeer veel Zce-zand , maar geen mirt of 
andere vettigheyd doormengt ; zoo wel een fchaduw- 
achtige als een luchtige plaats, en veel Water. Blijven Uytncc- 
’t geheele jaar door groen. Gecven in de Maanden Ju- r T end . l«f- 
nius en Julius Bloemen ; begaafd met zulk een aange- 
name, verquikkendc reuk_, datze in lieflijkheyd de Bloemen. 
ALaybloemtjens , of Lilittm convallium , ook meert al de 
andere Kruyden, daar in te boven gaan. 
Niet haart verderven ze, maar blijven eenige jaren Zaad. 
lang in ’t leeven. Brengen bij goede Zomers volkomen 
rijp Zaad voort ; en konnen allerley ongeleegentheeden 
der Winter uytftaan. Worden aangewonnen, niet al- Aanwin- 
lecnlijk door dit haar Zaad, ’t welk met een wadende n ‘ n g* 
Maan van Adaert of April , niet boven een ftroobrecd- 
te diep , in een Pot , met de voorgedachte aarde ge- 
vuld , gezayd moet zijn ; maar ook door hare aange- 
grocyde en langzaam voortkomende jonge Scheut jens, 
welke men op de zelve tijd van de oude afneemt, en 
verplant. 
Het Pyrola Americana , of Wintergroen uyt Amerï- 
Amcrica, wart met hare ronde en tcedere regt-opftaan- caanfch 
de Steelt jens ter hoogte van anderhalve voet. Aan ' Vmter " 
der zelver beyde zijden , niet teegens over malkander, 8 
maar onordentlijk gefield, komen de Bladeren voort. Bladeren, 
ruftende op kleyne Steeltjens. Zijn een weynig hard 
van aart ; donker-grocn-verwig ; in grootte niet veel 
verfchillende van die van ons gemeen Wintergroen ; ech- 
ter niet zoo geheel , maar een weynig langwerpig-rond; 
ook inwendig niet voorzien met zoodanig gefielde A- 
deren. 
Bemind een zandige grond, meteen weynig twee- Grond, 
jarige Paerdemift, een-jarige Hoenderdrek , en ’t Mol 
der van binnen verdorvenc Boomen, of in der zelver 
plaats ’t Mol der verrotte Boombladeren doormengt : 
een openc , warme, luchtige en vrije plaats; ook ma- 
tige vochtigheyd. Blijft van naturen veele jaren in ’t 
leeven. Geeft in drooge , warme Zomers een gecle Bloemen- 
Bloem, met een lange Kelk, of Hals-, gemcenelijk niet 
meer als twee bij malkander op tamehjk-lange Steeltjens 
gefield j 
