lila J eren. 
Wortel. 
Grond. 
Hoedanig 
inde Win- 
ter waar 
te nemen. 
Bloemen, 
noyt hier 
Zaad. 
Waarnee- 
ming der 
Bollen. 
Gal. lib. 7. 
Simp.Med. 
Diofc. I. 3 
c.110. 
Verfchey- 
de namen 
817 Beschryving der Kruyden, Bollek en Bloemen , III Boek , 8 t 
een voet hoog; Zijnde eerfl groen, maar worden na^ 
derhand bleck-rood , als ze een tijd lang hebben ge- 
flaan. Zijn ook voorzien met veele over en weer 
over, regt-oplopcndc bruyn-verwige Streep jensi 
TufTchen decze en de cerfl-gemelde Leontopeta- 
toN word ook een genoegzame ongelijkheyd gezien , 
zoo wel in dc ftelling der Bladeren ( welke tamelijk 
breed; donker-grocn-verwig, en in twee, drie, ook 
meerder deden gefchcydcn zijn, op de manier der Peo- 
uie-bladeren ; voor flomp , of rondachtig toegaande ; 
voorzien met nauwelijks zichtbare aderen-, maar daar 
teegens in ’t midden begaaft met een rugs-wij^e gefiel- 
de hoogte : die ook hoger opfehieten als die van de an- 
dere) als in dc verandering des Wortels ; welke niet zoo 
liegt , noch zoo bruyn ( cevenwel ook Knobbelachtig) , 
maar Roosachtig is, en als uyt verfcheydene deden en 
Schubbetjens beftaande. 
Zij beminnen beyde een goede, gemeene, zandige 
aarde, met een weynig twee-jarige Paerdemifl, en het 
Mol der verrotte Boombladeren doormengt : een luch- 
tige, warme, wel ter Zon gdeegene plaats, en niet te 
veel Water. 
Zijn teeder van aart, echter lang-leevende. Konnen 
in deeze onze Geweften geen flcrke Winden , koude 
Hcrfftreegenen , noch eenige Korft verdragen. Moeten 
derhalven , in Potten gefield zijnde, in ’t laatfle van 
September , of ’t begin van Oktober ten langflen , de 
aarde boven droog zijnde , binnens huys worden ge- 
zet op een luchtige plaats , waar in niet als bij vrie- 
zend Weer word gevuurd: gedurende de Winter voor- 
zien met flegts een weynig lauw Reegcnwater van 
onder ; en niet weer buytcn gebragt voor in ’t be- 
gin van April, met een zachte Lucht en aangename 
Reegen : dan noch eevenwel zorgvuldig gewagt en 
gedekt voor koude nachten , hayrige en fchrale O ofte* of 
Noorde-windcn. 
Zij geeven in onze Landen (niet altijd, maar alleen 
bij goede Zomers) Bloemen-, doch noyt volkomen rijp 
Zaad. Verliezen ook ieder jaar, in ’t laatfle van Ju- 
nitts en begin van Julius , hare Bladeren : welke men 
in ’t begin van Maert weer voor den dag ziet komen 
uyt hare ronde Bol. 
Wanneer het Loof en de Steelen vergaan zijn, moet 
men deeze Bollen wel droog houden, en gantfeh zorg- 
vuldig voor te veel Water bewaren. Anders zouden ze 
zeer lichtelijk komen te verrotten ; gelijk mij zelfs , 
van huys zijnde, gebeurd is, door dc onachtzaam heyd 
van mijnen Hovenier. Moeten derhalven, opgenomen 
zijnde, tot in Oktober, of ’t laatfle van September , in 
droog zand gelegt, en met een volle Maan weer in Pot- 
ten , gevuld met de voorbefchreevenc aarde, gezet, 
ook tcrflond binnens huys gebragt worden ; ten wa- 
re daar noch een aangename Reegen mogt komen te 
vallen. 
KRACHTEN. 
L Eeuwenblad , of Leontopeta/on, is verdrogende , 
verwarmende, verteerende van aart, tot in den 
derden graad. 
Het Poeder der gedroogde Wortelen met Wijn in- 
genomen , verlicht zeer haafl de fmerten van de bee- 
ten der Adderen , Slangen , of diergelijk c giftige Dieren-, 
en geneeflze. 
CCCLXXXII HOOFDSTUK. 
TURKSCHE BOONEN. 
En welbekende, voedzame, van veele zeer 
begeerde Vrucht ; inzonderheyd noch 
1 2 groen met hare jonge Schel afgefneeden , 
flXvïvj gekookt, geflooft, en dan gegecten. Word 
ook van zommige in het Neederlandfch wel Room- 
sche boon genoemt : in het Latten Phaseolus , 
Faba turcica, of Romana; en Smilax horten- 
sis : in het Hoogduytfch Whlsche bone ; Steig- 
bone (en dus ook in ’t Neederlandfch Klim-boon)j 
Garten-faselen, en Turkisch bone: in 'tFranfch 
Faseoles, of Phaseoles: in het Italiaanfch Faggi- 
volï , Fagivoli, Faseli, of Fasciou. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend veele beziens- VceIc 
waardige foorten , zoo wel in deeze onze Geweflcn , bezien 
als in verre afgeleegene heete Landen voortkomende : waardige 
van welke eenige zelden in onze Provinciën hare volmaak- foortcni 
te rijpheyd genieten. Zullen derhalven hier alleen eert 
weynig fprecken van vijf bijzondere foorten deezerBoo- 
ncn , die bij ons , onaangezien onze koude Weereld- 
flreck , tot hare volkomentheyd geraken : 
I. Phaseolus major Turcicus fructu albo; van we n* 
of groote -witte Turkfche boon. II. Major fructu hier 
variegato , of groote Turkfche boon met een ge cou- 
leur de , of bonte Vrucht. III. Turcicus minor 
fructu rubro , of kleyne Turkfche boon met een roo- 
de Vrucht, zijnde nier alleen voldragende, maar ook 
de delicaatfle van alle: hebbende een Schel, die niet, of 
zelden, hard, tay, dradig, of flokkig word , al heeft 
ze fchoon hare groenheyd verloren, en dat ze alreeds 
bleek-wit is geworden. Dan zijn ook de volkomene vijfderley 
Boontjens zoo bequaam en fmaaklijk, ja aangenamer, worden 
als andere, die noch klcyn, of half volwaffen zijn. IV. 
Phaseolus minor Turcicus fructu albo mi- 
nore , of kleyne -witte Turkfche boon , weegens hare 
rondheyd van veele Turkfche erwete geheeten. V. 
Phaseolus Americanus niger flore phceni- 
CEO, of zswarte Americaanfche boon, met een als bran- 
dend-roode zeer fchoone verwe , gantfeh bevallig voor 
’t Gezicht; van veele genoemd Pietheyns-boonen, 
om dat de Admiraal Pieter Heyn, als hij in ’t jaar 
1 628. dc Spaanfche 'Zilver-Vloot had veroverd, de 
zelve eerfl uyt America in deeze Landen heeft ge- 
bragt. Alle zijn ze van eeven de zelve Bouwtng en 
Waarneeming. 
Zij beminnen een goede , luchtige , op nieuws om- Grond, 
gefmeetene , niet alleen met oude twee-jarige , maar 
ook met varlïche noch warme Paerdemifl wel vóór- 
ziene grond; want deeze doed, door hare natuurlij- 
ke warmte , de Boonen wel voortkomen , en zeer 
hoog opfehieten: een luchtige, warme, wel ter Zon 
gelcegene plaats; en in ’t eerfl weynig, maar daar na 
veel Water. 
Blijven niet meer dan eene Zomer in ’t leeven, en Vrucht/ 
geeven in den Herfft een rijpe Vrucht , welke men in 
hare Schel aan de Struykj of zoo dc tijd , door re veel 
reegen, zulks niet wil toelaten, afgenomen zijnde als ze 
hare groenheyd heeft verloren , op een luchtige plaats 
binnens huys, Iaat droog worden. 
Als men deeze Vrucht met de Schel , noch groen , Waar- 
wil gebruyken , moet men de zelve met de Handen af- ^hou- 
breeken , zonder met een Mes daar aan te raken , ver- Wlng ‘ 
mits men ondervonden heeft, dat het T*er aand c Plant 
zelfs zeer fchadelijk is. 
Deeze Gewajfen zijn teeder van aart, en vergaan ieder Zaying en 
jaar door een kleyne Rijp , of van zelfs. Moeten der- aanwin- 
halven elk Voorjaar, niet eerder als een dag drie of vier nin ? ,hoc * 
voor May, met een afgaande Maan, weer op nieuws dan ' s 
de aarde aanbevolen worden ; nauwelijks een vinger- 
breed diep gefloken , en met haar Lapje omlaag, op 
dat de daar uyt voortkomende Wortel te bcquamer neer- 
waarts fchieten , en de Boon zelfs dies te lichter uyt de 
aarde opkomen mogt. Op dat dit te haafliger , en ’t 
wallen te voorfpoediger mogt toegaan , laat men ge- 
meenelijk de Boonen, welke men infleeken wil, twee 
dagen te vooren in Water weyken. Deezer-wijs kon- 
nen ze ieder jaar overvloedig worden vermeenigvul- 
dtgd. 
Alzoo dit teeder Gewas ’t vermogen niet heeft , Bijfteking 
