837 Beschryving der Kruyden , Bollen en Bloemen , III Boek , 838 
(gelijk wij alreeds gczegt hebben ) boven de tfejlig 
ft) getal. Al te zamen zijn ze van eeven de zelve Bou- 
wing en Waarneeming. 
Grond. Zij beminnen een goede gemeene , meer zandige 
als andere , doch welgemcfhe grond , uyt een na- 
tuurlijke eygenfehap. Hebben liever een donkere of 
fchaduwachtige, alseenopene, luchtige, wel ter Zon 
gel ecgene plaats ; en begeeren veel Water. Vergaan niet 
haaft , maar blijven eenige jaren in ’t leeven. Konnen 
felle koude en alle andere ongeleegentheeden der W int er 
geduldig uytftaan. 
Zaad. Bloeyen ieder Voorjaar , in de Maanden van -April 
en May. Geeven ook in het laatfte van Junius en 
den aanvang van Julius volkomen rijp Zaad. Het 
welk , wanneer de Zaadknop een weynig bleek ge- 
worden is , en zich aan haar eerfte punt maar eeven 
geopend heeft , fchielijk daar uyt op de aarde neer- 
Hoe het valt. Is bruyn-verwig , en platachtig-rond. Om de 
zelve te verhaalde oorzaak des uytvallcns moet men wel nauw 
daar op letten , indien men ’t begeerd in te zamelen. 
Ten dien eynde plukt men de Knoppen , als ze rijp 
zijn geworden, in ’t geheel af, en men laat’er ’t Zaad, 
zoo veel doenlijk is, in blijven. Dan bewaard men ze 
op een bequame , doch geen droogc plaats , tot in Au- 
tezayen, guflus of September : ter welker tijd men 'xZaaduytAt 
Knoppen doed , ’t zelve wel zuyverd; daar na met een 
volle Maan , of een weynig te vooren , zayd op een 
donkere of fchaduwachtige plaats, in zoodanig een aar- 
de, als hier boven befchreeven is ; teweeten, een goe- 
de , gemeene , zandige ; genoegzaam voorzien met 
twee-jarige Koeyemift , zulker-wijze , dat het ruym 
een vinger breedte diep daar onder kome verborgen 
te leggen. 
en voorts Als men het nu de aarde dus heeft aanbevolen , 
waar te ziet men het niet eerder als in Alay , of ten vroeg- 
Saat* 160 ^ en ’ n ' C ^ aat ^ e van -dpr'L te voorfenijn komen. Bij 
droog Weêr moet men ’t , zoo wel terwijl ’t noch 
onder de aarde legt, als wanneer ’t zich begind te ver- 
tonen , dikmaal met Water begieten , zoo zullen de 
Planten niet alleen dies te eerder uytfchietcn , maar 
ook, uytgefchoten zijnde, te beeter voortgroeyen. 
Verplan- ’t Zij datze te digt bij malkander liaan, of niet, 
*> n g- in Juli its, een weynig voor of met de volle Maan ver- 
plant men ze in een varfch-omgefmeetene en welge- 
meftte grond, op een fchaduwachtige plaats: want hier 
door worden ze fterk ; en krijgen , voor een groot ge- 
deelte, in ’t volgende Voorjaar hare eerfte Bloem: wel- 
ke niet alleen in grootte , enkel- of dubbelheyd der 
Zjclve , maar ook in fchoonheyd der -veelvoudige cou- 
leuren zoo aangenaam en veranderlijk is, datze op een 
zonderlinge wijze deOogen en ’t Hert der curieufe aan- 
fchouwers verluftigt , met een vermaaklijke inwendige 
beweeging. 
Middel OndertufTchen ziet men gemeenelijk, dat de grond, 
teegens daarze gezayd worden, ter oorzaak van hare donker- 
Sle'kkcn" ' heyd, met een groot deel Wormen is vervuld; welke de 
en dierge- jonge opkomende Plan jens niet alleen zeer hinder- 
lijke ongc- lijk z ijn in haren greey, maar ook wel de zelve gant- 
diert. fchelijk onder de aarde na haar trekken. Krachtelijk 
en fpoedig kan men dit quaad voorkomen , door alleen- 
lijk Jlof van oprechte Vtrgintaanfchc Tabaks op de aar- 
de te ftroyen. Want ’t zelve is voor deeze Dtert- 
jens zoo ksachtig en onverdraaglijk , dat ze , zoo ze 
maar eens daar aan komen te geraken , terftond moeten 
fterven. Dt Slekjen , en ander diergelijk Ongediert, in- 
dien ze daar over niet ftraks ’t leeven verliezen , worden 
echter hier door opgeblazen, en gelijk als Waterzuch- 
tig; zoo datze van deeze plaats wech vlieden, en noyt 
weer komen. Hier bij ftaat te weeten , dat dit Tabaks 
Jlof als ’t twee of driemaal bereegend, of met Water over- 
goten is, krachteloos word gemaakt tot afweering van 
het gedachte fchadelijk gefpuys ; en moet derhalven, 
zoo dikmaal als men ’t nodig oordeeld , weer vernieuwt 
worden. Te meer, wijl dit Poeder, door de Rcegen in 
de aarde dringende , de Wortelen der Planten tot een 
zonderlinge voedzaamheyd verftrekt. ® 
Alle oude Planten van Primula veris, of Sleet- Aanwin- 
telbloem, luchtig geplant ftaande, verliezen in ’t mid- nin E- 
den van de Zomer hare Bladeren-, zoo datze t’eene- 
maal verdord fchijnen te zijn : doch in den Hcrfjt 
fchietenze weer nieuwe uyt. De geene, welke fcha- 
duw , of donkerheyd genieten , verliezen’er en behoud 
den’cr gemeenelijk eenige. Komen ook'met haar nieuw 
geboren Loof eerder weer te voorfchijn als de andere die 
in opener lucht ftaan. 
Het Primula veris alpina , of Sanicula al- Bcrg-SIeu- 
PINA , Berg-Sleutelbloem , of Berg-Sanikel , word in telblocm , 
een Pot gezayd ; op de zelve hier boven gemelde ^ 
wijze aangequeekt; op een donkere plaats gefield ; ge- 
durig vochtig gehouden , en ’s Winters binnens huys 
bewaard op een luchtige, geenzins warme geleegent- 
heyd , doch zonder bevrooren te worden. Vermits 
deeze foort tcederder van aart is, als de andere, zoo 
vriefdze in zommige M'inters wel geheel dood, als 
men ze buy ten ' laat blijven. Moet derhalven in de 
aarde gezet zijn op een warmer en luchtiger plaats , 
als de andere , bevrijd voor koude Oofie- en Noorde- 
winden. Is ook geraadzaam , gedurig een of twee van 
dit ftag in Potten te planten , om in de Winter binnens 
huys gebragt , en daar voor een quade floot verzeekerd 
te konnen worden. 
Het Zaad deezer foort is zeer klcyn , en bij na ge- Zaad. 
lijk als ftof. Als ’t rijp geworden is (’t welk niet ge- 
beurd als in goede jaren) vergaand e Bladert jens-, ook 
wel eerder ; en daar blijft niets overig, als een kleyn , 
groen geftreept, en rond Knopje ; ’t welk dikmaal met 
zijn Mor telt jens uyt de aarde oprij ft, en alzoo verdroogt. Opmer- 
Staat derhalven voorzichtig daar op te letten , dat het kin ^‘ 
zelve weer in de aarde gebragt , en tot in den Hcrfjt 
met matige vochtigheyd onderhouden worde; op dat 
men niet plotzelijk zich te eencmaal van deeze focrrt 
mogt beroofd bevinden , ’t welk dikmaal gebeurd door 
onbedachtheyd en verzuym. 
De jonge Planten, van Zaad voortgekomen, gee- Aanwin- 
ven , gelijk die van de andere foorten, in ’t tweede Voor- nin g* 
jaar hare eerfte Bloemen-, daar na vervolgens ieder jaar. 
W orden niet alleen vermeenigvuldigd door haar Zaad , 
maar ook door hare aangewaffene jongen : welke men 
met een wafTende Maan , ’t zij van Augujlus of Maert, 
van de oude afneemt, en verplant. 
KRACHTEN. 
S Letetelbloem , of Primula veris , is verdrogende tot Aart. 
in het laatfte van den tweeden graad ; ook een wey- 
nig afvagende van aart. 
In een Salade, Koeken, Warmmoes, of 
diftilleert; of ook het uytgeparftte Zap der Bladeren 
en Bloemen met Wijn ingenomen , helpt wonderlijk * -Column, 
de geene, welke beevende Leeden hebben; Lam, g^”*‘ 
Beroerd zijn. Verfterkt daarenboven het Hert , de Trapt, ƒ.4. 
Harjfenen , de Zeenuwen ; en het geheele Ligchaam. c. p. 
Heelt de Jlecken der Scorpioenen en Spinnen: is goed 
voor de ontjleeking des Bloeds : geneeft allerley uyt- en 
inwendige wonden of andere verz,eeringen. Beven het 
zelve verrigten de Bladeren , wel gefloten, en daar op- 
gelegt zijnde. Dan noch opend At Sleutelbloem de Tuchf. hifi. 
verjloptheyd der Nieren en Blaas. Drijft het Graveel F l- t -i 1 ^: 
af. Is goed voor de geene, die uytwcndig of inwen- 
dig Gebroken , Gefcheurd zijn , of verjluykte Leeden 
hebben. Ook voor die van het Flerejijn worden 
geplaagd. 
De Bloemen alleen, of met de Wortelen van Salo- Du ranttt 
monsz-eegel , of Fraxinella , eerft eene nagt in Wijn ge- hifi, pla rl . 
weykt, daar na gediftillcert , dan zich daar mee ’s mor- 4 /. 33 S- 
gens en ’s avonds gewaflehen , neemt wech de rim- 
pelen 
andere manier in fpijzen gebruykt; of ook 
Plant met Zelf en Majoraan in Wijn gezoc 
Op eenige Rentalm. 
e geheele h Jft- Fl * nt - 
n. rfpeT"-", 8 -. 
