Zaad. 
Aanwin- 
ning. 
Galen. lib. 
MeJ.Simf. 
ï. 
Durantes 
hifi. Plant, 
fol. 380. 
Dod. I. 24. 
t. 18. 
Diofc. l.i, 
c. 192. 
Namen. 
Grond. 
Zud. 
Hoe in de 
Winter 
waar te 
neemen. 
841 Beschryving der. Kruyden , Bollen en Bloemen , III Boek, 841 
Geeven ieder jaar volkomen rijp Zaad , inzonder- 
héyd met een drogen Herffl ; behalven die met fchoo- 
ne dubbele 'Bloemen ; welke in deeze Landen ( mijns 
weetens) noyt eenigZaad hebben voortgebragt. Konnen 
felle Fbrfi , en meer andere ongeleegentheeden der Win- 
ter, zonder fchade uytftaan. Blijven niet altijd groen; 
maar hare Steden en Bladeren vergaan door de koude. 
Schieten echter in ’t Voorjaar bij de Wortel , op nieuws 
weer uyt. Konnen aangewonnen en vermeenigvuldigd 
worden, niet alleen door ’t gemelde haar Zaad , ’twelk 
met een wafTende Maan van Maert, niet diep, in de 
aarde word gelcgt; maar ook door hare aangegroeyde, 
de grond door-lopende , en van zelfs W'ortel-fchietendc 
jonge Looten ; welke men op de zelve tijd , en met de 
genoemde Maan , van de oude afneemt en verplant. 
KRACHTEN. 
W ilde Dragon , of Pt ar mica vulgaris, is warm 
in den tweeden en droog in den derden graad; 
ook openende, verdcelende, vcrtcerendc, dun- 
makende, en doorfnijdende van aart. 
De Bloemen en Bladeren groen gefloten , en gelcgt 
op blauw-gejagene , gevallene , of geftotene plaatzen 
des Ligchaams , ook op Buylen en Blutsen , fchey- 
den het daar in zijnde geronnene Bloed ; doen ze ver- 
gaan , en geneezen ze. 
YitWortel in de Mond geknauwd, verdrijft deTand- 
pijn , en trekt de Jlijmerigheyd uyt het Hoofd wech. 
Word derhalven zeer gepreezen teegens de Zinkingen , 
en de vallende Ziekte. 
De Bladeren worden ook voor opregte Dragon in alle 
Saladen gebruykt. De zelve gedroogd , en ’t Poeder 
daar van in de Neus opgetrokken , doed Niez.cn. 
CCCCI HOOFDSTUK. 
PYRETHRUM. 
tAn de Neederlanders dus genoemd ; 
I defgelijks van de Hoogduytfchers ; 
| doch bij deeze voerd ze ook de naam 
i van Geyferwurtz ; zoo veel als Ze- 
’ verwortel. Word in ’t Latijn gchee- 
1 ten Pyrethrum , of Pes Alexan- 
drinus : in het Franfch Pied d’Alexandre: in ’t 
Italiaanfch Piretro, of ook Bertram. 
Is een aardig Gewas. Bemind uyt eygener aart een 
goede, gemeene, zandige, met een weynig twee-jari- 
ge Paerdemift , en ’t Mol der verrotte Boombladeren 
doormengde grond : een opene, warme, wel ter Zon 
geleegenc plaats, en matige vochtigheyd. 
Geeft gcmccnelijk, inzonderheyd bij drooge Naja- 
ren, volkomen rijp Zaad. Kan op geenerley wijze de 
ongeleegentheeden der Winter , of veele Herfflreege- 
nen uytftaan, buy ten blijvende. Moet derhalven , met 
een wafTende Maan van April in een Pot geplant zijn- 
de , voor veele vochtigheyd zorgvuldig gewacht , en 
’s Winters binnens huys, op een zeer luchtige plaats ge- 
bragt worden, waar in niet als bij vriezend Weer word 
gevuurd. Doch noch beeter is ’t , zoo ’t eenigzins 
gefchieden kan , buytcn gevaar van bevriezing , haar 
geen vuur te laten genieten. Ook moet men haar, ge- 
durende de Winter , onderhouden met zeer weynig , 
bij na geen vochtigheyd , wijl ze door de zelve zeer 
lichtelijk vergaat. Niet voor in ’t laatfte van Maert , 
of ’t begin van April , na geleegentheyd van de be- 
quaamheyd des tijds, mag men ze weer buyten ftellcn, 
met een zoete Lucht , en aangename Reegen. Dan 
noch eevcnwel haar wel nauw wachten , en voorzichtig 
dekken vopr veel Water, koude nagt en, hayrige of fchrale 
Oojle- en Noordewinden. 
Zij blijft van naturen altijd groen ; doch zelden 
langer dan drie jaren in ’t leeven. Kan ook niet anders Aanwia- 
aangewonnen of vermeenigvuldigd worden , dan door nmg. 
haar Zaad ; ’t welk met een wafTende Maan van May 
in een Pot , niet boven een ftroobreed diep , hol en luch- 
tig gezayd moet zijn. 
KRACHTEN. 
D E Wortel van Bertram, of Pyrethrum, is ver - Tem. 1.6. 
warmende en verdrogende van aart, tot in den 
derden graad. Uei ' 
De zelve gedroogd , gepulverifeert , met Honig Diofc. 1. 3. 
vermengt, en zoo ingenomen , doed zweet en . brengt f - 8<s - 
weer te regt alle verkpude en lamme Leeden , en dc f°/j ' U ’ 
beeving der Zeen uwen. Verftcrkt de koude Harjfe- 
nen, en verloft de zelve van alle overvloedige fltjme- 
righeyd. 
De Wortel gedroogd, en aan de killende Tanden ge- Lufit. l.f. 
legt, of geknauwt , neemt’cr de pijn van wech. c. 83. 
De zelve in Wijn gezoden, en daar van gedronken, 
’s morgens nuchteren, een Roemertje vol , drijft uyt, 
zoo door de Blaas, als Stoelgang, alle grove , taye cujlij- 
merige vochten. 
CCCCII HOOFDSTUK. 
ZEEPKRUYD. 
... net J\ecacriandjch genoemd , Namen, en 
Vv om dat het Zap van deeze Plant, ee- waarom, 
ven gelijk de Zeep, allerley Vleien 
y wech neemt, fchoon en zuyver maakt. 
Word in het Latijn geheeten Sapo- 
naria : in het Hoogduytfch Wesch- 
KRaüT, of ook Sl : YFFENKRAUT, en 
Speychelwurtzel: in ’t Franfch Herbe au fou- 
T.ON , of l’Herbe savoniere : in het Italiaanfch 
Radicette , Herba lanaria , en Herba da 
tintore. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden twee Twee bij- 
bijzondere foorten ; namentlijk: zonderc 
I. Saponaria vulgaris , of gemeen Zeepkruyd. foorten ‘ 
II. Saponaria ginuina, of opregt Zeepkruyd; van 
zommige genoemd Struthium antiquorum , 
dat is , Struthium , of opregt Zeepkruyd der Oude. 
Beyde zijn ze in hare Bouwmg en Waarnecmino zeer ver- 
fchillende. 
De Saponaria vulgaris, of ’t gemeen Zeepkruyd, Gemeen 
bemind een goede, zandige , liever gemeftte als onge- Zee P- 
meftte grond: een vrije, wel ter Zon geleegene plaats, kruyd ’ 
en veel Water. Blijft lange jaren in ’t leeven. Bloeyd 
ieder Zomer zeer vcrmakclijk ; doch geeft in deeze on- 
ze Geweften noyt eenig volkomen rijp Zaad. Ver- 
draagd felle kpudc, en alle andere ongeleegentheeden der 
Winter, zonder eenige fchade. Onaangezien zij hier Aanwin-' 
geen Zaad geeft, zoo kan men ze echter aanwmncn , ning. 
en overvloedig vermeenigvuldigen , door hare bij de 
Wortel uytfchietende , en de aarde zeer doorloopende 
jonge Scheuten. Welke men , van zelfs Wortelen ver- 
kreegen hebbende , met een wafTende Maan in Maert 
of April van de oude afneemt en verplant. 
Men bevind dit gemeen Zeepkruyd te zijn van dee- Zeldzame 
ze zeldzame en aardige eygenfehap, dat het, nieuwe- eygen- 
lijks opgenomen en verzet zijnde , niet anders als t’ee- fcha P dce * 
nemaal e nkele Bloemen te voorfchijn brengt; doch nu zerPlant ‘ 
een jaar, of noch langer, geftaan hebbende, worden ze 
gelijk als kleyne Roosjens; veele te zamen groeyende,aI 
te zamen weer geheel dubbel; ’t welk een bevallijk aan- 
gename aanfehouwing geeft. 
Het Saponaria genuina, of opregte Zeepkruyd ; Opregt 
anders Struthium antiquorum, of groot Zeep krtyd 7jee 'P' 
der Oude, is van een veel teederder aart. Bemind een oüdc. ^ 
goede zandige aarde , met een weynig twee-jarige 
Paerde- 
