Zeepkruyd. Roozewortel. Radys. 
en het Mol der van binnen verdorveng 
Wortel. 
Steden. 
Bloem- 
knoppen 
maar ope- 
nen zich 
noyt in 
onze Ge- 
wclten. 
Hoedanig 
inde Win- 
843 
Paerdemift 
Boomcn , of anders voor dit , verrotte Boombladeren 
doormengt : een warme luchtige , wel ter Zon gelce- 
gene plaats , en matige vochtigheyd. Word van na- 
turen zeer oud. Schiet ieder jaar uyt hare tamelijk- 
dikke, ronde, voor ftompachtig-fpits toegaande, en 
afchgrauw-verwige Wortel eenige Stee le», een, en ook 
anderhalve voet hoog; rond, blcek-groen van couleur, 
in veele Zijde-takjens verdeeld ; altijd voortkomende 
uyt het midden van twee regt tcegens over malkander 
zittende, fmalle, voor fpirs-toegaande, en de Steel on- 
der gantfeh omvattende Bladert jens : uyt welke ook in 
’ het alderbovenfte der Steden gezien worden , om te 
blocyen , veele bij malkander gevoegde ronde Knopjens , 
de een hooger als de andere op teedcre en korte Steelt- 
jens uytfchietende , inzonderheyd bij hecte Zomen : 
doch openen zich noyt in deeze onze koude Gewe- 
ften. Indien ze tot hare volmaaktheyd konden ge- 
raken , zoo zouden de Bloemen zich geel-verwig ver- 
tonen, want hare toegeflotene Knoppen ziet men van 
buyten altijd geel. 
Deeze foort verheft niet, gelijk de voorige, in de 
Winter al hare Bladeren ; maar behoud altijd eenige 
groene bij de Wortel; waar uyt in de volgende Zomer 
weer nieuwe Steden te voorfchijn komen. Deeze Bla- 
deren zijn donker-grocn-verwig , veele bij malkander in 
een Top te zamen-gevoegd ; gemeenelijk neerwaarts 
hangende ; niet zeer lang ; ftnal ; met geen zichtba- 
re Aderen begaaft , maar in ’t midden voorzien met 
een Rugge. 
Zij kan op geenerley wijze veel koude Herfftree- 
genen , fterke V/inden, Sneeuw, of eenige Korft ver- 
dragen. Word derhalven, met een wadende Maan van 
April door Zaad, uyt hcete Landen herwaarts gezon- 
den , opgekomen zijnde, in een Pot geplant in ’t be- 
gin van OElober ; de aarde droog geworden , binnens 
huys gebragt , op een bcquame plaats ; luchtig , cn 
waar in niet anders als bij vriezend Weer word ge- 
vuurd. Gedurende de Wintertijd moet ze alleen met 
zeer weynig lauwgemaakt Reegenwatcr van boven be- 
goten , cn niet weer buyten gezet worden voor in het 
begin , of ten halven van April , met een aangename 
Lucht cn zoete Reegen. Dan noch wel gedekt en voor- 
zichtig gewacht voor koude nachten, Sneeuwige voch- 
tigheid, en ftchrale Ooftewindcn. 
KRACHTEN. 
Z Eepkruyd, of Saponaria , is warm cn droog van 
aart, tot in den derden graad. 
De Wortel in Wijn gezoden, en daar van 
gedronken , maakt een week Ligchaam : opend de 
verjfoptheyd van de Leever ; doed gemakkelijk W'ater 
lojfen ; zuyverd der Vrouwen Moeder; en is goed voor 
de Geelzucht. 
Diofc.l.i. Met Wijn en Garftenmeel gekookt ; dan op koude 
Gezwellen gelcgt, doed de zelve verteeren. 
De Wortel gedroogd , gcpulverifeert, en daar van 
twee Drachmen , met Honig vermengt, ingenomen, 
is goed voor de Hoeft, en een benauwde Borft. 
De zelve met Honig in de Neusgaten geftoken , 
trekt al de Fluymcn van de Harfteneu wech , en doed 
Niez.cn. Het zelve Poeder met Edik en Garftenmeel 
vermengd ; dan plaafters-wijze op de Schurftheyd , 
en andere onzuyverheeden der Huyd gelegt, doed de 
zelve verdwijnen. 
Het uytgeparftte Zap der "Bladeren reynigd de Wol, 
de Lakenen; cn maakt zuyvere Handen , de zelve daar 
mee gewaffehen zijnde. 
834 
Tlin. I. 24. 
(.II. 
Galen. I- 8. 
Simp. fa 
CCCCIII HOOFDSTUK. 
ROOZEWORTEL. 
An een ieder dus in ’t Needcrlandfch Namcn.cn 
genoemd , om dat de zelve, met de waarom * 
Handen gewreeven zijnde, een aange- 
name Roozcrcukym zich geeft. Word 
ook eeven daarom in’t Lat /j'wgeheeten 
Radix Rosea ; dan noch Rhodia 
radix: in het Ho ogduytfch Rosenwurtzel : in het 
Franftch Racine sentant les Roses : in het Ita- 
liaanftch Rhodia Radice. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden twee Twee ver- 
veranderlijke foorten ; teweeten: anderlijke 
I. Rosea radix elatior , of hoogft-opfehietende ^ 00rten- 
Roozewortel. II. Rosea radix crispiori folio 
humilior , of lager Roozewortel , met gekruider of 
ft erker getandde Bladeren. Bcyde zijn ze van eeven de 
zelve Bouwing en Waarnccming. 
Zij beminnen een goede , gemeene , zandige , cn Grond, 
matig-gemeftte grond : een luchtige , wel ter Zon ge- 
lcegene plaats, en niet al te veel vochtigheyd. Blocyen 
wel ieder Zomer , doch geeven in deeze onze Geweftcn 
noyt eenig rijp Zaad. 
Worden echter genoegzaam aangewonnen en ver- Aanwin- 
meenigvuldigd door hare aangegroeyde jonge Wortelen; nin 2* 
welke men met een wadende Maan van Alaert of 
April van de oude affnijd, of af breekt; cn niet haaft 
vergaan , maar veele jaren lang in ’t leeven konnen 
blijven. 
KRACHTEN. 
R Oozewortel , of Rhodia Radix , is koud cn Matth. I 4 '. 
droog van aart ; ’t Hoofd zeer verfterkende , c ’ 4, ‘ 
door de zeer aangename Rooze-geur, welke ze 
van zich geeft. 
Gedroogd, of groen geftoten, en met Roozewater Dioft. 1. 4 . 
vermengt , Verdrijft allerley Hoofdpijn , veroorzaakt c - er- 
door hitte. Daar tcegens , vermengt met het gediftil- 
leerde Water van Majoraan ( of Mariolein ) is goed 
voor de Hoofdfmerten , welke haren oorfprong uyt 
koude hebben. 
CCCCIV HOOFDSTUK. 
R A D Y 
En Gewas , aan elk genoeg bekend , Namen, 
en van veele zeer begeerd , weegens 
de daar in zijnde aangename cn ver- 
fridchende fcharpheyd, word in het 
Neederlandfch dus genoemd : in het 
Latijn Radicula, of ook Rapha- 
nus : in het Hoogdnytfch Rettich: in het Franftch 
Raifort : in het Italiaanftch Raphano, Ravano , 
radice, en Radiccio. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden vier Vier'on- 
onderfcheydene foorten ; te weeten : derfchey- 
ttj _ rit dene loor- 
I. Radicula sativa minor, ot kjeyne, tamme, tcn> 
gemeene Radijs. II. Major sativa nigra, of groo- 
te zwarte tamme Radijs. III. Major sativa alba, 
of groot e tamme witte Radijs ; van welke foort zom- 
migc met lange, andere met ronde Wortelen worden ge- 
zien; van veele geheeten Rommulatzen , of volgens Rommu- 
de gemeene uytfpraak Ramelatzen; in ’t Italiaanftch ,atzcn * 
Remolazzo. IV. Radicula sylvestris, afwil- 
de Radijs. Niet alle zijn ze van de zelve Bouwing en 
Wdarneeming. 
Zij beminnen echter al te zamen een goede, gemee- Grond, 
ne, zandige, en flegts met weynig twee-jarige Paerde- 
mift. 
