845 BnscHRYviNC der Kruyden, Bollen en Bloemen, III Boek , 846 
Aanmer- 
king. 
Groote 
tamme 
Radiji , 
zoo witte “ 
mift voorziene grond ; want te veel is voor haar quaad; 
vermits ze, de vochtigheyd niet wel verdragen konnen- 
dc, daar door lichtelijk wormfteekig worden. Voorts, 
een luchtige , vrije , welgeleegene plaats, en tamelijk 
veel vochtigheyd. 
Kleyne De Radicula sativa minor, of klcyne gemee- 
Radij» nC ne ^ a ^'J s 3 word gezayd en de aarde aanbevolen ieder 
Voorjaar , met een wallende Maan van Maert , niet 
diep in de aarde gelegt. Anders gefchied, om deeze 
Vrucht vroeg te mogen hebben , de Zaying ook wel 
in Februarius , te gelijk met de Lat t uw, of Lattouw - 
Salade, in ’t Latijn Lallttca. Haaftig fchiet deeze Plant 
op, en geeft in den Herffl volkomen rijp Zaad : ’twelk, 
gelijk ook alle andere foorten van Zaden , met droog 
Weer moet gewonnen zijn. Hier meê vergaat ze ; en 
moet derhalven in ieder Voorjaar door haar Zaad weer 
aangewonnen worden. 
Hier bij ftaat weer aan te merken , ’t geen alreeds 
voor deczen is gezegt, teweeten, dat alles, wat zijn 
Vrucht in de aardt geeft, als Mortelen , Knollen , Ra- 
dijs, &c. met een afgaande Maan de aarde moet aanbe- 
volen zijn. Echter heeft deezen Reegel zomtijds een 
uytneeming, gelijk wij ftraks zullen aanwijzen. 
De Radicula major sativa, of groote tamme 
Radijs, zoo wel de witte als zwarte foort , kan men 
e ook op de voorgenoemde tijd en met de gemelde Maan 
als zwarte zayen ; doch dan fchietenzc zeer haaftig op, en wor- 
foon; den ftokftig, of voos , onbequaam om te nuttigen. Is 
derhalven veel gevoegl ijker, dat men haar zayd met een 
walkende Maan van Julius , niet eerder. Want dan 
fchietenzc niet voor de Winter. Blijven ook zeer 
goed, om gegeeten te worden; niet alleen in ’t overi- 
jl" opmer- g e van de Zomer , maar ook zelfs door de geheele Win- 
tréift de Vrtijd, wanneer men met een volle Maan van OElobcr 
bouwing of November ( na geleegentheyd dat de tijd zich aan- 
dcr zelve, fteld) eenige der zelve opneemt, en dan in droog zand 
legt, ’t zij in een kelder, of in eenige andere plaats, 
daar de Vorfl niet kan indringen. Daarenboven is dit 
middel dienftig ter aanwinning. Want buyten blijven- 
de, worden ze dikmaal door een fterke Vorft gantfehe- 
lijk van ’t leeven beroofd. Doch deezer wijze bewaard 
wordende , kan men ze daar na met een volle Maan 
in Maert weer op een goede warme plaats in de aarde 
zetten. Dus zullen ze in Af ril fpoedig voortgroeyen , 
en in de Maand Auguftus volkomen rijp Zaad gee- 
ven ; 't welk men , op de gemelde tijd , de aarde 
weer aanbeveeld , niet boven een ftroobreedte diep 
gelegt. 
d* 0 b I ft Cn mCn zomti j ds mct de voet een wc y n 'g treed op 
aan dc blodere» deezer foorten , zoo worden hare Worte- 
bladeren h" dikker als anders. Ook kan men de befte kennen 
kan ken- aan de gedachte hare Bladeren: want hoe zachter men 
ncn - de zelve bevind in ’t handelen, hoe lieflijker de Wor- 
tel in ’t eeten. Hoe ook de Schel van de Radijs dun- 
ner word gezien , hoe de zelve aangenamer van fmaak 
valt. 
Wilde Ra- 
dijs. 
De Radicula sylvestris, of wilde Radijs , valt 
van naturen zeer fcharp te gebruyken. Om noch ge- 
geeten te worden , is ze in de Maert alderbequaamft. 
Vergaat niet haaft, maar blijft veelc jaren in ’t leeven. 
Word, gelijk de andere foorten, door haar Zaad aan- 
gewonnen en vermeenigvuldtgd. 
KRACHTEN. 
R Adijs, of Radicula , is verwarmende in den der- 
den, en verdrogende in den tweeden graad; ook 
openende en dunmakende van aart: welke ey- 
genfehap voornamentlijk beftaat in de uytwendige 
o SchorJJe , of Boft: anders is ’t inwendige Pit meer ver- 
koelende als verwarmende. 
Lufit. 1. 1. De Radijs matig gebruykt , is aangenaam. Maakt 
enarr. 107. een graage Maag, maar ook Winden. Doed de ande- 
re fptjzen wel vsrtecren ; bijzonderlijk na de Maaltijd 
Galen. I. 
Simp. fat 
a gegeeten met geboterd Brood en wat Zout; alhoewel 
ze aan ’t Ligchaam wcynig voedzel geeft. Voor den caltn.U. 
eeten genuttigt ( ten ware voor een hitsige Maag ) , of de Mim. ’ 
ook te veel daar van gegeeten, ftrekkenze de Maag tot f* c ‘ 
bezwaring ; want zijn zeer qualijk te vertecren; ver- 
wekken veele Winden-, veroorzaken walging en oprif- 
pmg ; ook een ft inkende Maag. Doen Luizen groet- Diofc. I. ». 
jen-, de zwangere Vrouwen een Misval krijgen ; de c ' *37- 
menfehen mager worden, en zijn fchadelijk voorde 
O ogen. 
Radijs in Wijn gekookt, of gcdiftillcert , en daar Dod. l.i S . 
van ’s morgens nuchtcrcn gedronken, doed gemakke- c ' 
lijk en veel Water lojfen-, de Fluymen , op de Borft leg- 
gende, rijp worden, en uytwerpen. Is goed voor een AUd. 
verouderde Hoeft-, voor de beet en en fteéken der giftige 
Dieren ; ’t Graveel ; de Waterzucht ; de verft op theyd 
van Leever en Milt-, de pijn der Lendenen-, ’t Colijkj, 
Vergif-, de Koudepis, en andere gebreeken. Verwekt ?l,n ' l ‘ 10 ‘ 
een heldere ftem ; de Maandftonden der Vrouwen ; *' 
veel Melks in de Borften der zoogende : fcherpt het 
verft and ; ook ’t Gezicht , de Oogcn daar meê ge- 
waflehen. 
Radijs kleyn gehakt , met Wijn befprengt, in een MatthA.x. 
Pan warm gemaakt , en dan boven de fchamelhcyd ge- f * *° ó ' 
bonden, doed de geene, welke haar Water niet konnen 
maken, ’t zelve gemakkelijk lofTen. 
Nuchteren Radijs gegeeten, is een bewaarmiddel tec- 
gens Vergif. 
Het Zaad van Radijs, zijnde veel krachtiger als de Th. Doft. 
Bladeren of Wortelen, met Honig en Edik 's morgens W' Plant ' 
nuchteren ingenomen, dood en jaagt uyt de Wormen. 14f ' 
Twee Drachmen daar van ’s morgens rauw uyt de 
hand gegeeten , drie dagen achter malkander, en t 'ei- 
kens, een half uur daar na, een weynig Brandewijn , 
op zwarte Aelbezien gezet, gedronken , is een heerlijk 
middel teegens ’t Graveel. 
Het zelve Zaad in Wijn gezoden, dan gczeygd, en Tmrantts 
gedronken, is goed teegens de Peft, gelijk men dikmaal h M' P J ant ‘ 
heeft ondervonden. Met Edik ingenomen, verminderd^ ' 3 4 ' 
een groote Mtlt. 
CCCCV HOOFDSTUK. 
PEEPERWORTEL. 
P het Neederlandfch ( weegens hare Verfchcy- 
ijp? fcharpe en bijtende fmaak) niet alleen- de namcn * 
i lijk dus, maar ook Peeperkruyd, 
en Meerradys genoemd, word in’c 
Latijn geheeten Radicula magna, 
ssS Raphanus rusticanus , en Ra- 
phanus MACNus; in het Hoogdujtfch Meerrettig 
(waar van bij ons gekomen is het verbafterde Mier- 
Edik) en Krajen: in ’t Franfch Grand RAFAiN,of 
Grand Raifort; en in ’t Jtaliaanfch Rafano, Ra- 
dice, en Ravanello. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden twee Twee on- 
onderfcheydene foorten; teweeten: derfchey- 
I. De gemelde Raphanus rusticanus, of ge- *° or ‘ 
meene Pecperwortel. II. Raphanus aqjjaticusof- 
ficinarum, of Water-Peeperwortel , in de Winkelen 
der Apotheekers gebruyklijki Beyde zijn ze van ontrent 
eeven de zelve Bouwing en Waarneeming. 
De Raphanus magnus, of groote Peepcrwortcl , Groote 
bemind een goede, zandige, of veel meer een Keyftee- Pecper- 
nige, gemeene aarde, met twee-jarige Paarde- en Koe- 
mift genoegzaam voorzien. Heeft liever een vrije, ron ' 
wel ter Zon geleegenc, als een fchaduwachtige plaats ; 
en eyfcht veel Water. 
Geeft in deeze onze Landen zelden Bloemen ; veel Hoe deeze 
min eenig Zaad. Heeft echter in ’t jaar 1^73 . in ’t *° ort g c ~ 
laatfte van May, voor de eerftcmaal bij mij hier binnen 
Groeningen gebloeyd : zijnde boven op zijne ronderee/, 
drie 
