g 4 ? 
pEËPERWORTEL. R APE. 'Z ONNEÖAUW» 
Aanwin- 
ning. 
ert wat 
daar bij in 
agt te nee- 
men ltaat. 
Water- 
Pccpcr- 
worcel. 
Aanwin- 
ning. 
Xgin. 1. 1- 
c.y 
c-M3- 
Ruell. 1. 1 . 
47- 
Camerar. 
l.i.c.ix. 
Trag. I. l. 
r. 6 j. 
Lobel-lib. i, 
/»'■ 393- 
Water te 
bereyden 
zeer tref- 
felijk 
teegens de 
Scheur- 
buyk, of 
Blauw- 
lchuyt. 
drie of vierdehal ve voet hoog, verdeeld in veele kley- 
nc Zijdetakjens ; aan welke veele Bloemen wierden ge- 
zien , Ayrs-wijt,c bij malkander gefield ; de eene na de 
andere open gaande. Zijn niet groot , en fpier-wit. 
Beflaan uyt vier voor rond toelopende B lader tj en s , 
kruys-wijze gefchikt; houdende van binnen inwendig 
zes klcyne geele Knopjens. Als ze eenige dagen lang 
open geflaan hadden , vielen ze af ; nalatende eenige 
langwerpige kleyne Knopjens , doch zonder eénig Zaad 
daar in. 
Deeze foort blijft veele jaren in ’t leeven. Verdraagd 
felle koude , en andere ongeleegenthceden der Winter, 
zonder fchadc. Word ook genoegzaam aangewonnen 
en vermeenigvuldigd door hare Wortel ; welke men in’t 
Najaar, in de Maand September , of in ’t Koorjaar , 
in de Maand Maert , met een volle Maan afbreekt , 
en de dunfle Wortelen , in een welgemeflte fleenige 
aarde j overdwars, of in de lengte, niet regt neerwaarts, 
een weynig meer als twee vingeren breedte diep verplant. 
Dus genieten ze meerder warmte van de Zon ; wórden 
dies te eerder dik , en veel bequamer ten gebruyk. 
Krijgen dan ook haafliger Loof* en groeyen fpoediger 
voort ; ’t zij hoe kleynen flukje men mogt ingelegt 
hebben. 
De Raphanus aqjjaticus , of Water-Peeper- 
tvortel , bemind de zelve aarde en plaats. Wil ook 
veel Water; ’twelk men haar moet gceven, wanneer’er 
geen reegen valt. Bloeyd gemeenelijk ieder Zomer-, doch 
geeft geen volkomen rijp Zaad , ten zij met een goede, 
bequamc jaarstijd. Vergaat niet haafl, maar blijft lan- 
ge jaren in ’t leeven. Word niet alleen aangnüonnen 
en vernieenigvuldtgd door ’t gedachte haar Zaad, het 
welke men met een wafTende Maan van Maert op een 
donkere en vochtige plaats, of in een Pot , altijd nat 
gehouden , moet zayen ; maar ook door hare aange- 
groeyd c jonge Looien , die men op de genoemde tijd van 
dc oude afneemt, en verplant. 
KRACHTEN. 
P Eeperwortel , of Raphanus Rufticanus, is warm en 
droog in den derden graad ; ook fcharp van 
fmaak. 
De Bladeren in Wijn gekookt, daar na vermengd 
met Oly , en dan Paps-wijze gelegt op een verhardde 
of geaavolltne Milt , ook Leever , verzachten de zelve, 
en brengen ze weer te regt. Op het Gemagt gedaan , 
word de Koudepis daar door verdreeven. 
Dc Wortelen gefneeden, en in Wijn gekookt, of ge- 
diflillcert , en daar van ’s morgens nuchtcren gedron- 
ken; of de gewreevene Mortelen met Edik tot Spijzen 
, gegceten , drijft het Water van de Blaas uyt, en het 
Graveel af : verwekt der Vrouwen Maandjlonden : 
neemt wech dc verfioptheyd der Leever, Milt , Longe , 
en Nteren ; ook van ’t gehcele Ingewand, veroorzaakt 
door koude en {lijmerige vochtighccden ; defgelijks de 
vlekken van het Kei, of de Huyd ; de fchcllen der O ogen-, 
daar meê gewaflehen wordende. Is zeer goed teegens 
de Scheurbuykj, of Blauw fchuyt ; inzonderheyd ’s mor- 
gens nuchteren een Roemertje gedronken van een Wa- 
ter, op de volgende wijze bereyd en gediflillcert. 
yg. Raphani Rujlicani acerrimi lib. iiij» 
i Polypodii Ouercini. ^jfi. 
Cortic. Rad. Capparor . ^f» 
Semin. Fceniculi. £j. 
Cardamomi. |ij. 
Cr oei Oriënt. 5j. 
Giet hier op feflien ponden Rhijnfche Wijn : laat 
het dus agt dagen lang ftaan ; doch ieder dag 
een of tweemaal omgefchud wordende ; doe dan 
noch daar bij: 
Succi Cochlearia. 
Becabunga. 
Najlurtii Aquatici. ma. lib. t . O 4 Scrnt 
Chamad. Kerst. 
Syrupi Fumar. APajoris. ana. I. 1 . 
Seri Laüis Caprmi. lilr. 1 . (j- Sem. 
biftillentur una in Balnao Maria igne lentO'. 
£>e Schors dcezer Mortel gefloten , of kleyn gefnee- DoJ. üji 
den ; in Honig- Azijn, of Oxymel, drie dagen lang ( . 
laten wcyken , en dan ingenomen : of de zelve Schors, Mtth! 
in Edik geweykt zijnde , met Honig gegceten , en Mtd. 
daar op een weynig lauw water gedronken ; of een 
Lood van het Zaad gefloten , en met Mccde, of Gar- 
flenwatcr ingedronken , doed uytwerpen veele Jlijmeri- 
ge en Galachtige vochtighccden , door braking, ’c Welk 
dan ook van zoodanig een uytwcrking is, dat dikmaal 
door dit middel dc vierdedaagfche Koortsen worden 
wechgenomcn. 
De Mortelen gefloten, en in Wijn gedaan , doen dè 
zelve haaflelijk in Edik veranderen. 
Voorts vermag deeze M ortel alles wat van de Radijs 
is gezegt. Moet ook van hitzigc lieden niet anders als 
matig worden- gebruykti 
CCCCVI H O O F D S T U Ki 
RAPÉ. 
00 zeer bij iedet bekend , als van veele tTarbeü.' 
1 begeerd, om te gebruyken tot een aan- 
gename fpijs ; word in het Needer - 
\ landfeh niet alleen dus , maar ook gc- 
meenelijk Knol , van zommige ook 
Ruive genoemd: in ’t Latijn Rapa , 
of Rapum : in ’t Hoogduytfch Ruben : in ’t Franfch 
Naveau : en in het Itahaanfch Rapa , Rapo , en 
Rava. 
Hier van zijn tnij in haren aart bekend geworden, v; er 
onder meer andere ( onnödig hier alle te verhalen} vier anderlijké 
voorname foorten; namentlijk : foorten. 
I. Rapum rotundum, of ronde Rapé , zoowel 
witte als geele. II. Rapa oblonga, of lange Rapé. 
III. Napus, of fleek^Rape-, welke ook Paryssche, 
of Fransche Rapé word gcheeten ; zijnde kleyn , 
langwerpig , drooger en zoeter dan al de andere. IV. 
Napus sylvestius, of Rapum sylvestre, dat is, 
wilde Rapei Alle zijn ze van eeven de zelve Bouwing 
en M’aarneeming. 
Zij beminnen van naturen een varfch-omgefmeetene, Croruk 
zandige, welgemeflte, vochtige, of ook {lijmerige , 
kleyige aarde : een opene , vrije , bequaam ter Zon ge* 
leegene, geenzins fchaduwachtige plaats, alwaar fchoort 
dc grond noch zoo goed ; en veel Reegen. Blijven 
niet langer dan twee jaren in ’t leeven. Konncn ’s Win- 
ters gcenefley Vórjl verdragen. Geeven in de tweede Zaad. 
Zomer volkomen rijp Zaad , ’t welk twee jaren lang 
goed blijft. 
Het zelve word niet alleen met een afgaande Maan Aanwirt- 
van Maert-, maar ook, en veel bequamer, met dc zei- ning. 
ve Maan in Junius of Juliiu , de grond vochtig zijn- 
de, gezayd ; doch niet digt; anders worden ze lang- 
werpig , en blijven kleyn : maar indien ’t Zaad hol en 
luchtig word gelegt, zoo worden ze rond, en veel eroo- 
ter. OndertufTchcn , zoo ze op zommige plaatzen wat Verplait- 
te digt mögten voortkomen , zoo mag men haar (een tmg del 
vinger dik geworden zijnde) teegens een volle Maan te dl R r 
• r , A 11 1 ltaamicj 
in een nieuwelijks-gemeitte grond verplanten; zoo zul- 
lenze naderhand veel heerlijker en grooter worden ge- 
zien, doch als men ze deezer wijze handeld, moeten zc 
gantfehelijk met aarde bedekt, en ’t Loof een weynig 
met de voet getreeden zijn ; want dan trekt dies tc 
meerder kracht in de Wortel of Knol-, vermits de Bla- 
deren door de kneuzing verzwakken , en dcrhalven te 
minder voedzel van nooden hebben. Moeten ook wel 
gewied, en van allerley ruygt, of onkruyd, zuyver 
gehouden worden. 
Hhh Zij 
