S E L F. S A N I K Ê L. 
RïïKNEKt, 
SiJa 
(te weetcn, dc grootde der zelve, met haar Steeltje) 
de lengte van een vinger, of daar ontrent , uyt. De 
grootde dcezer Bladeren zijn ontrent anderhalve droo, 
gemeenelijk maar een droo breed. Eyndigen voor in 
een fpits punt. Zijn gewoonlijk half rond, of Geuts- 
wijze gefield: aan dc randen gelijk als gefronft , of om- 
gekrieuweld , wat dikachtig van aart ; bleek-groen van 
verwe ; zeer welriekend ; van binnen voorzien met veclc 
kleync Nopjens , en verfcheydene Adcrtjens ; onder 
1 meer als boven zichtbaar , voortkomende uyt een groo- 
te in ’t midden. 
Bloemen. Tuflehen welke, uyt het bovenflc der Stee/en, de 
Bloemen worden voortgebragt , op de wijze der andere 
foorten van Self; de zelve ook in gedaante zeer ge- 
lijk , doch veel klcyner , en bleek-blauw-verwig. 
Als ze eenige dagen open gedaan hebben, vergaan ze 
in haar zelven , of vallen op dc aarde neer ; nala- 
Zaad. tende een kleyn, rond, uyt den bruynen-zwartach- 
tig Zaadje. 
Groote De Salvia major arborescens, of groot eBoom- 
oom- c krijgd tamelijk groote , dikachtige , ontrent o- 
vaals-wijze , of langwerpig-ronde Bladeren aan een 
Stam , welke opfehiet tot de hoogte van drie, of ook 
vier voeten. Dc Bloemen van deeze foort zijn zeer 
groot, en blauw-verwig. 
Hoe tot Om deeze Boom-felf tot een Boomtje te doen op- 
ji en . groeyen, moet men de zelve van jongs af opfnoeyen, 
te doen en ontblooten van alle andere Takken , uyt of boven 
opgroei- dc Wortel voortfehietende. Maar ook op deeze wijze 
jem handelende, kan men al dc andere foorten van Self tot 
Boomt jens opqueeken. 
KRACHTEN. 
Gal. Ui. 
Simp.Mtd. 
S Elf, Salie, Savie, of in ’t Latijn Salvia , is ver- 
warmende en verdroogende tot in den derden 
graad , ook een weynig te zamentrekkendc van 
aart. 
Temcl. 1 . 4. In Wijn gezoden, en daar van ’s morgens nuch- 
Jtfe/A. teren een Roemertje gedronken; of het uytgeparflte 
Manh.L}. ^ a P van Self met Wijn gebruykt; of ook het Poe- 
t- 34. der der gedroogde Bladeren met Wijn ingenomen, is 
een zeer goed middel , ter verflcrking van het Hert , 
de Harffenen, en de Zeenuwen . Vermeerderd de na- 
tuurlijke warmte des Ligchaams. Is dienflig voor ’t 
Graveel ; de Bloedfpotewtng ; teegens vergif in het Lig- 
chaam gekreegen : de koude gebreeken en Zinkingen 
T 'n. .iö. j es u 00 ^ £ i s . d e vallende Ziekte ; Beroerdheid , Lam- 
migheid , Slaapziekte , en allerley koude ongeleegent- 
heeden der Borjl. Voor beevende Leeden : dc beet en en 
ftceken der giftige Dieren , en ’t Pleuris, of Zijde-wee. 
Neemt wech de Hoofdpijn ; maakt een goeden adem ; 
zuyverd het Tandvleefch ; geneed de verjlopping der 
Lecver ; de Hoeft , het Fiere zijn , en dc Honden. 
Drijft de doode Vrucht der Vrouwen af: veroorzaakt 
A pulej. tetemluft ; doed de inwendige Apoftematien doorbree- 
hifi.jlmt. k en; dild het Bloed: reynigd en heeld allerley v^le en 
Ruell. 1 . 3. hitzige Zeeren. Neemt wech het Jeukzel aan de he]- 
c. 18. melijke Leeden. Diend tot vruchtbaar makftig der Vrou- 
jEtms 1. 1. wen . j) an noch daarenboven , als ze ontfangen hebben, 
Strm. 1. om we i te j ocn beklijven ; in ’t leeven te 
behouden , te verderken , en voorfpoedig te doen aan- 
groeyen. Ter dier oorzaak behoorden zoodanige 
Vrouwsperfoonen , welke lichtelijk een mifval krij- 
gen , dikmaal ’s morgens eenige Bladeren Self, of an- 
ders iets van de Conferve der Bloemen , te nuttigen 
1 . 3. B ove n dit alles dopt de Self de Bloedgang-, drijft het 
Water der Blaas uyt, en doed der Vrouwen ALaand- 
ftonden voortkomen. 
De Bladeren van Self in Melk gekookt , en daar 
meê gegorgeld, geneed de gebreeken van de Keel. 
CCCCXV HOOFDSTUK, 
S A N I K E L. 
het Neederlandfch dus genoemd , Namen, 
lllflll wor£ ^ °P k ct Latijn geheeten Sanicu- 
pg pS? la, of ook Diapensia : in ’t Hoog- 
r/rtji/c/jdcfgelijksSANiKEL: in 't Franje h 
iïpn p P Sanicle : in ’t Italiaanfch Sannicu- 
la , Diapensia , of ook Cinqpe 
FOGLIO MAGGIORE. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden twee Twee o n- 
ondcrfcheydene foorten ; te weetcn : derfchey- 
i. Sanicula officinarüm , of Samkel , gebru y- ten. 
kclijt in de Apothceken. II. Sanicula guttata , 
of gcfprenkelde S artikel , rond van Bladeren, en die altijd 
groen blijft. Beyde zijn ze van eeven de zelve Bouwing 
en Waarnecming. 
Zij beminnen een goede, gemcene, zandige aarde, Grond, 
met twee-jarige Paerdcmid genoegzaam voorzien : meer 
een donkere of fchaduwachtige, als een opene, vrije 
plaats ; en veel Water» Vergaan niet haad, maar blij- 
ven lange jaren in ’t leeven. 
Geeven, bij goede Zomers, volkomen rijp Zaad.?- aad. 
Konnen, buyten daande , felle koude, cn alle ande- 
re ongelecgcnthceden der Winter , zonder fchade ver- 
dragen. 
Worden aangewonnen en vcrmcenigvuldigd , niet Aanwin* 
alleenlijk door haar Zaad, ’t welk met een waffende nln S* 
Maan van April in een donkere plaats, of in een Pot , 
dikmaal met Water begoten , niet boven een droo- 
breedte diep in dc aarde moet gezayd zijn; maar ook 
door hare aangewaflene jonge Loot en, gcmccnelijk van 
zelfs Wortelen bekomende : die men op dc genoemde 
tijd van de oude afneemt, en verplant. 
KRACHTEN. 
S Anikel , of in het Latijn Sanicula, is verwar -DoJon.l.f'. 
mende en verdroogende in den tweeden graad : ook c ' 
verderkende, zuy verende, en te zamentrekkendc 
van aart. 
In Wijn gezoden, en daar van gedronken, of het Tra S- 1 - '• 
uytgeparflte Zap met Wijn ingenomen; of van buy- c " ‘ 7J ‘ 
ten, gelijk ook het Boeder der gedroogde "Bladeren, 
opgelegt, geneed allerley in- en uitwendige Wonden, 
Breuken, en andere verzeeringen : defgelijks 1 tufte zwee- 
ren , en koude zwellingen. Stopt dc Roodeloop : dild f'u-.vnes 
de Bloed-opwerping: helpt de zweerende Nieren-, dejje- A * 
quetfte Longe ,het vervuilde of verzworene Tandvleefch , 
en de zwelling der Keel, daar meê gewaffehen en ge- 
gorgeld zijnde. 
CCCCXVI HOOFDSTUK. 
K U N N E K E. 
^ korter gezegt Kun, word in het Namen. 
Neederlandfch niet alleen dus , maar 
§3 immlÈ °°k van veele Saturey , en Kr.u- 
le genoemd : in het Latijn Satu- 
REIa, en Cunila : in ’t Hoogduitfch 
Garten Issop , Zwibel-hissoi», 
Kuneli, en Saturey: in het Franfch Savorie: in 
het Italiaanfch Coniella, Satureia, Savoreggia 
en Pevereli.a. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden Drie on- 
drie onderfchcydenc foorten; namentlijk: derfchey- 
T c : ure dene Ioor " 
1. SATUREIA HORTENSIS ANNUA, Hoj, Oi gemeen 
Kunneke , ieder jaar vergaande. II. Satureia pe- 
REnnïS , of eenige jaren overblijvende Saturei; wel- 
ke foort ook word geheeten Thymbra legitima, 
of 
