8<?3 Steenbreek. Scabiose. 
krachten. 
Duyvelsbeet. 
8<4 
DoJ. 1.10. ^ 
^ Teenbreekj of in ‘t Latijn Saxifragia , is verwarmcn- 
b dc en verdrogende in den tweeden graad. 
Deczc Plant , met de Wortelen en ’t Zaad , in 
Lufi't l W *ï n g e kookt; dan daar van ’s morgens nuchtcren een 
*narr. 1*7. Roemertje gedronken, breekt en jaagt uyt de Nieren- 
luchf.hifi.Jleen , ook de jlcen der Blaat. Doed wel water lojfen. 
tl. c. a8o. Geneert: de Koudepis ; de pijn der Lendenen. Drijft af 
dc Nageboorte ; de doode Vrucht , en verwekt der Vrou- 
wen Maandjlonden. 
Veele 
fchoone 
verander- 
lijke foor- 
ten , 
CCCCXVIII HOOFDSTUK. 
SCABIOSE. 
6 Et geenen anderen naam als deezen , 
mijns weetens , in ’t Necderlandfcb 
bekend. Vocrd in ’t Latijn en Ita- 
1 liaanfeh ook de benaaming van Sca- 
, mosA : in het Franfch delgelijks. 
< Van dc F)uytfchers word decze Plant 
geheeten Apostenkraut ; Grindkraut , alsook 
meede Scabiose. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden vee- 
le fchoone veranderlijke foorten ; te wccten : 
I. Scabiosa major vuLGARis, of gcrneene groote 
Scabiofe. II. Major Hispanica , of groote Spaan- 
fche Scabiofe. III. Centauroides maxima , of 
aldergrootjle Scabiofe , met zwart achtige , dikke , en 
langleevende Wortelen , die van het Centaur turn ma jus 
folio Cinara , of groot Sant or ie met Bladeren van Ar- 
ticiokjyen, niet ongelijk. IV. Hircina, of Bok^fca- 
biofe. V. Alpina, of Berg-fcabiofe. VI. Petrea 
Ten u IFOLIA , of fmal-gebladcrde Scabiofe , groeyende 
op berg- en Jleenachtige plaatz.cn. VII. Petrea Lu- 
sitanica , of Portugalfche Scabiofe , op feenachtige 
plaatzen voortkomende. VIII. Globosa foliis in- 
tegris , of Scabiofe met ongefneedene Bladeren , en 
rond-gekriopte Bloemen. IX. Indica flore pur- 
Pureo , of Indiaanfche Scabiofe met een purpure 
van welke Bloem. X. Indica flore purpureo et albo va- 
tien ZC ^" RIEGATO > °f Indiaanfche Scabiofe met een purpur- 
den voor- en w d-bonte Bloem. XI. Indica flore rubro, of 
Indiaanfche Scabiofe met een roode Bloem. XII. Indi- 
ca flore RUBRO et albo VARIEGATO , of Indiaan- 
fche Scabiofe met een rood- en wit-bonte Bloem. XIII. 
Indica proliffra , of Indiaanfche Scabiofe met Bloem 
uyt Bloem. XIV. Indica prolifera in flore 
prolifero, of Indiaanfche Scabioji met een dubbele 
Bloem uyt Bloem ; te wccten, uyt de cerfte, zijnde de 
grootfte Bloem, in ’t ronde ter zijden vier, vijf, en 
ook zomtijds zes Bloemen, kleyner dan de zelve voort- 
komende; uyt welke ieder affonderlijk weer twee, en 
ook drie, noch kleyner voortfpruy ten ; ’t welk een zeer 
fchoone aanfehouwing geeft , doch niet ieder jaar ee- 
ven gelijk worden gezien. XV. Angustifolia pra- 
tensis hirsuta , of Scabiofe met fmallc ruyge Bla- 
deren , groeyende op grazige Velden. XVI. Indica 
arborescens , of Indiaanfche Scabioji , opfehietende 
tot een Boomt ye. Niet alle zijn ze van dc zelve Botswing 
en W'aarneeming. 
Zij beminnen nochtans al tc zamen een goede , 
gemeene zandige aarde, met twee-jarige Pacrdemift ma- 
tig voorzien : een vrije, warme , wel ter Zon geleege- 
ne plaats, en tamelijk veel Water. Zommige blijven 
eenige jaren lang, andere niet zoo lang in ’t leeven. Van 
de cerft-gcmelde foort zijn : 
Groote Dc Scabiosa major vulgaris, o f groote gemee- 
me Scabiofe , en Petrea tenuifolia , of Scabiofe 
gebladerde met finalle Bladeren , groeyende op fteenachtige Oor- 
Scabiofc. den. Deeze verdragen de fterke koude der Winter; 
gcfteld. 
Grond. 
veel Recgen , en geeven meert den tijd volkomen 
Zaad : ’t welk men met een wallende Maan van A-. 
pril dc aarde, niet diep, moet aanbeveelcn. Alleen- 
lijk hier door konnenze aangewonnen en vermeenigvul- 
digd worden. 
De Scabiosa alpina, of Eer g- r cabiofe; Hirci- Andere 
na, of Bol^Scabiofe ; Globosa foliis jntegris , ^ üortcn ' 
of Scabiofe met ongefneedene Bladeren en ronde Bloemen; 
Ancustifolia pratensis hirsuta , of Scabiofe 
met fmalle ruyge Bladeren , voortkomende op Grasvel- 
den, en Scabiosa Indica, of Indiaanfche Scabiofe , 
met al hare meede-foorten , blijven niet langer dan 
twee Zomers in ’t leeven. Zijn tceder van aart. Kon- 
nen noch veel koude Herfflreegencn , noch felle Vorji 
verdragen. 
Moeten derhalven , met een waffendc Maan van A- Hoe in de 
pril of May in Potten gezayd of geplant zijnde, in ’t Winter 
begin of laatfte van Oiïober, na gclcegcnthcyd van de waar M 
bequaamheyd of onbcquaamheyd destijds, binnenshuys necmcn ' 
gebragt zijn , op een luchtige plaats, daar, indien ’t 
gcfchieden kan , niet , of immers alleen met vriezend 
Weer, en ook niet lang, word gevuurd, vermitsze 
de vuur-warmte minder als de Vorji verdragen kon- 
nen. Voorts moet men ze onderhouden met zeer wey- 
nig vochtigheyd ; bij tijds weer de Lucht laten ge- 
nieten ; ook zomtijds , bij goed Weer , haar over 
dag na buytcn , ’s nagts weer binnen brengen ; doch 
in ’t begin van April geheel buytcn laten blijven: ech- 
ter haar genoegzaam wachten en dekken voor koude 
nagten , hayrige en fchrale winden. 
Geeven dan de tweede Zomer rijp Zaad: ’t welk z aa j. 
zomtijds van het Indiaanfch Scabiofe, vroeg opgeko- 
men zijnde, wel in dc eerfte Zomer tcegens of in den 
Herfjl gefchied. Hier na verfterven ze. Wil iemand 
van de Indiaanfche Scabiofe met Bloem uyt Bloem jaar- 
lijks weer de zelve zien , die. winne ’t Zaad van de 
zelve afzonderlijk; en zaye het op de voorheenen aan- 
geweezen wijze ; zoo zal hij uyt dit Zaad op nieuws 
zoodanige bekomen. 
Dc Scabiosa Indica prolifera , et dupli- indiaan: 
citer prolifera , of Scabiofe met een dubbele , of frhe Sca- 
enkclc Bloem uyt Bloem , krijgt uyt een witte, van £ lolemet 
fmaak bittere Wortel aardige Bladeren ; ontrent een Bloem. ^ 
kleyne hand lang ; voor een vinger of duym breed , 
achter zeer fmal gefneeden in verfcheydenc deden van Ela j ercn 
een ongelijkc grootte; de onderfte dc kleynftc, dc voor- * 
aanftaande dc grootfte, en gemeenclijk voor rond toe- 
lopende. Zijn een weynig ruyg van aart; aan de ran- 
den wat rondachtig ingefneeden ; voorzien met eenige 
Aderen, uyt cene in ’t midden voortkomende. In de 
Mond geknauwd wordende, zijn ze bitter fmaak; ook 
lijmachtig van natuur. 
Uyt welker Hert een of twee ronde, bleck-groen steden.' 
verwigc, doch na de Zon gekeerd bruyn-achtige , een 
weynig blinkende, wat ruygachtigc Steelen opfehieten, 
doorgaans twee , derdehalve , of ook wel drie voeten 
hoog : aan welke Bladeren groeyen, hoe hooger hoe 
fmaller en teederder, altijd twee en twee teegens over 
malkander gcfteld, en onder dc Steelen gelijk als om- 
helzende ; zich ook verdeelende in veele Zijdetak •- 
jens. 
Uyt der zclver voorfte punten komen te voorfchijn Gedaante 
dc Bloemen, op lange, dunne, ronde, zeer taye Steelt- der Bloe- 
jens , niet ligt te brecken. Ecrft beftaanze uyt veele mcn * 
in t rond bij malkander geftclde Knopjens. Als decze 
de cene na de andere geopend worden , vertoonen zich 
de vijf-gebladcrde Bloemt jens , van de voorheenen ge- 
noemde verfcheydenc fchoone coulcurcn; van welkede 
uytwendigfte de grootfte, dc inwendigftc dc klcynfte, 
echter al te zamen uyt vijf Bladert jen) tocgeftcld zijn. 
Waar van men de twee onderfte dc kleynftc , dc twee 
middelfte wat grooter, en de eene voorfte in ’t midden 
de aldergrootftc ziet ; doch alle langwerpig, en voor 
ftomp-rond toegaande; hebbende van binnen vier tee- 
I i i dere 
