Söp Beschryving der. KruYden, Bollen en Bloemen , III Boek , 8yo 
Mat tb. I. 1. 
c. «37. 
de peftilentiale Ziekte of Koorts alreeds op ‘t lijf had, 
of de zelve gevoelde , en dan van deczen Edik twee 
oneen , of van de Wijn vier oneen , anders een Roemer 
vol , innam , en daar op terflond ging leggen zwee- 
ten , zoo zou hij binnen weynige dagen zich geneezen 
bevinden. Is daarenboven ook goed voor de geene ; 
welke gequeld zijn mee draying of zwijmeling des 
Hoofds ; beeving en klopping van ’t Hert ; de vallende 
Ziekte, en diergelijke gebreeken. Verfterkt defgelijks 
de flauwmoedige menfehen ; maakt een vrohjl^Hert , en 
verdrijft alle zwaar moedtgheyd. 
Het Zap uyt de Wortelen van Adder skruyd geparft, 
en in de Oogen gedaan , veroorzaakt een helder en 
fcharp Gezicht. 
Vcrfchey- 
dene btf- 
ziens- 
waardigc 
foorten, 
groot 
Speen- 
kruyd. 
Water- 
fpeen- 
kruyd, en 
Ooftcn- 
rijkfeh 
groot 
Speen- 
kruyd. 
CCCCXXIII HOOFDSTUK. 
GROOT 
SPEEN KRUYD. 
N het Neederlandfch dus genoemd , 
word in Latijn geheeten Scrophu- 
laria : in het Hoogduytfch Braun- 
wurtz, ofook Knotenkraut. in ’t 
Franfch Scropéiulaire; en in ’t Ita- 
haanfeh Scrofolaria. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden 
eenigc bezienswaardige veranderlijke foorten 3 nament- 
lijk : 
I. Scrophularia vulgaris major , of gemeen 
groot Speenkrttyd. II. Aquatica , of Waier-groot 
Speenkruyd. III. Sambuci folia fi.ore purpureo 
majori, of groot Speenkrnyd met Bladeren van Klier, 
en een groot e purpure Bloem. IV. Pannonica flo- 
RE luteo , of Oofienrijkfch groot Speenkrttyd , met 
een geele Bloem. V. ./Estiva minor urtic^e fo- 
lio , of Zomer groot Speenkrnyd met Bladeren van 
FTectelen VI. Scordianje folio Lusitanica, of 
Portugalfch groot Speenkrttyd met Bladeren van Scor- 
dittm, oï Waterloop VII. Tenuifolia rutve ca- 
NINA DICTA , of groot Speenkruyd met teedcre Blade- 
ren , genoemd Hondsruyte. VIII. Scrophula- 
ria ruta canina dicta Lusitanica , of groot 
Speenkyruyd tiyt Portugal , Hondsruyte geheeten. IX. 
Scrophularia (of Scrofularia) hiksuta Mons- 
PELIENSIUM J of groot Speenkruyd van Mompclliers 
met ruy ge Bladeren-, anders ook wel van zommige Her- 
ba vENTi geheeten. Niet alle zijn ze ym eenerlcy Bou- 
wing en Waarneeming. 
Zij beminnen echter al te zamen een goede , gemee- 
re, zoo wel zandige als andere, doch luchtige, voch- 
tige, en welgemeflte grond: immers zoo zeer een be- 
quaam ter Zon gelcegenc , als een fchaduwachtige plaats; 
cn veel Water. Konncn tamelijk wel de koude en an- 
dere ongeleegentheedcn der Winter uytflaan. 
De Scrofularia vulgaris major, of gemeen 
groot Speenkruyd, blijft veele jaren lang in ’t leeven. 
Geeft ieder Zomer volkomen rijp Zaad : ’t welk met 
een wallende Maan van April in de aarde moet gelegt 
zijn. Hier door word ze genoeg vermeenigvuldigd : en 
dan ook noch aangewonnen, door aangewaflëne jonge 
Wortehjens, welke men op de genoemde tijd vandeo/r- 
de afneemt en verplant. 
De Scrofularia aquatica , of Water groot 
.Speenkruyd , en Scrofularia Pannonica flore 
luteo , of Oofienrijkfch groot Speenkruyd met geele 
Bloemen , blijven zelden langer dan twee jaren in ’t lee- 
ven. Verdragen de koude der Winter. Geeven de twee- 
de Zomer volkomen rijp Zaad-, ’t welk op de hierboven 
verhaalde wijze moet gezayd zijn ; en hier door konnen 
ze genoegzaam vermeenigvuldigd worden. Komen ook 
wel in veelheyd op van zelfs, door 'tuytgevallencZ.W. 
De Scrofularia sambuci folia . flore pur- G root 
pureo majori, o f groot Speenkruyd met 'Bladerenvan Speen- 
Klier, en een groote purpure Bloem, van Prosper al- kru )' d mc * 
pinus lib. de Plantts Exoticis fol. 203. genoemd Si- Vlier 
DERiTis Sambuci folio , of Tzerkruyd met. Blade- Portu- 
ren van Klier: defgelijks de Scrofularia ruta ca- g al( ch 
NiNA Lusitanica, of Portugalfch groot Speenkruyd ,^ 001 
genoemd Hondsruyte, blijven ook zelden boven de twee kruydj 
jaren in ’t leeven. Worden, buyten flaande, door de anders’ 
koude der VI int er wechgerukt. Moeten derhalvcn in Honds - 
Potten gezayd, teegens de aankomft van de Korfi bin-- ruytc ' 
nens huys op een luchtige plaats , waar in men geen 
vuur flookt als bij vriezend Weer , gefield; met mati- 
ge vochtigheyd voorzien , cn niet voor in April met 
een zoete Lucht en R eegen , weer buyten gebragt ; 
dan noch voor koude nachten en hayrige winden voor- 
zichtig gewagt worden. Krijgen de tweede Zomer rijp 
Zaad ; en vergaan dan. Zelden blijven ze langer in 
fland. 
Het gemelde Scrofularia ruta Canina Lufitanïca , Hoe waar 
Of Portugalfch groot Speenkruyd , anders Hondsruyte tc nce * 
geheeten , heeft aan hare Steel ontrent ten halvcn men ' 
gantfeh fmallc , daar na rondachtige Bladeren-, ruym 
een halve vinger lang, ook een vinger breed : ontrent 
donkcr-groen van verwe; aan de randen een wcynigjrr- 
kerfd, cn van binnen voorzien met verfchcydcne teedc- 
re Adertjcns , opwaarts lopende. 
De Scrofularia jestiva minor urticte fo- Bladcrerf. 
tl o , of kleyn Speenkruyd met Bladeren van Neete- 
len-, en Scrofularia Scordi an./e folio Lusita- 
nica , of Portugalfch groot Speenkruyd met Bladeren 
van Waterloop, blijven niet langer dan een jaar in ’t 
leeven. Geeven niet alleen Bloemen , maar ook goed 
Zaad, en veriterven daar mee. Moeten derhalvcn 
ieder Koor jaar , met een wallende Maan van Alaert , 
de ecrll-genoemde in de aarde ( welke ook wel genoeg 
van zelfs opflaat) , de andere in een Pot, niet diep, op 
nieuws gezayd zijn. 
Dit Portugalfch groot Speenkruyd met Bladeren van KJeyo 
Wattrlookj, heeft de zelve van vier vingerenbreedte, en s P een - 
ook meerder, lang. Ontrent of ruym half zoo breed 
zijn ze ; aan de kanten aardig getand ; donker-grocn- van Nee- 
verwig, van binnen voorzien met flerke omhoog ge- «En ; cn 
kcerd flaandc Aderen. Rullen op tamelijk dikke cn Po . r ï'? _ 
langachtige Steelt jens ; onder de Steel omhelzende ; ILdercn^ 
aan wclkeze regt teegens over malkander twee cn twee vanWater- 
voortkomen. l°°k- 
De Scrofularia tenuifolia ruta canina Bladeren 
dicta , of groot 'Speenkrttyd met teedere Bladeren , clcr laat )’ 1 - 
ook Hondsruyte geheeten, krijgd uyt een kleync, niet ^° cmiio 
zeer dikke, regt-neerfchietendc , bleek-bruyne , en in 
veele Kcezelen verdeelde Wortel , verfchcydcne Scheu- 
ten, anderhalve of twee voeten hoog; gemeenelijk on- 
der bruyn-rood , of uyt den purpuren blinkende ; 
maar daar boven bleck-groen ; rond ', doch met ccnige 
uy tfleekende ribbetjens , of verhoogende fireeptjens voor- 
zien ; waar door ze zich op zommige plaatzen gelijk als 
vierkant vertoonen. 
Aan de zelve groeyen fchoone, in veele deelen ge- Groot 
fneedene, teedere Bladertjens. De onderfle zijn veel s P ecn - 
breeder als de bovenflc ; tamelijk-hoog boven den an- 
deren gefield; altijd twee en twee regt teegens malkan- dere Bla- 
der over zittende, en de Steel in ’t midden gelijk als deren, ook 
omhelzende; de grootfle een kleyne vinger, wat meer ^°"g S ’ e 
of minder , lang ; een vingerlid breed ; onder in ver- noemf. 
fcheydene teedere deelen, hol gefield , gefneeden ; doch 
boven breeder blijvende ; en alle rondom aardig ge- Steelen. 
zaagd : van verwe Gras-groen , blinkende ; de mecfle B | adcrcn 
regt-opflaande ; zacht van aart, cn een weynig dikach- van wat 
tig : in ’r midden van elk deel vercicrd met een regt- voor ccn 
doorlopend Adertje-, waar uyt voortkomen veel andere gedaante, 
klcyncr, opwaarts -gaande. In de Mond geknauwd 
wordende, zijn ze bitter van fmaak. 
Tuflchen welke, in ‘t bovenfle der Steelen, vijftien, Geftalte 
twintig. 
