Namen. 
Vijf bij- 
zondcre 
foorten. 
Grond, 
Zaad. 
Aanwin- 
ning. 
Kleyn Ee- 
renprijs 
mee Bla- 
deren van 
Thym. 
Aldcr- 
grootfte 
prijs, met 
een geayr- 
de Bloem 
Gedaante 
der Blade- 
ren. 
Stceltjens. 
Geflalte 
der Bloe- 
den. 
pn Beschryving der. Krutoen, Bollen en Bloemen, III Boek, 911 
cccclxi hoofdstuk. 
EERENPRYS. 
Us in het N'eederlandfch genoemd , 
word in het Latijn geheeten Vero- 
nica : in het Italiaanfch eeven al- 
zoó : in het Hoogduytfch Ehren- 
preisz , of ook Grundheil: in’t 
Franfch V eroniqjj E. 
Hier van zijn mij in haren aart 
bekend geworden vijf bijzondere foorten : nament- 
lijk : 
I. Veronica vera , of opregte Eerenprijs. II. 
Mas repens , of Eerenprijs mannetje, bij de aarde 
kruypende. III. Minor serpilli folia, of kjeyne 
Eerenprijs met ronde Bladeren van wilde Thymtts , of 
Ouendel. IV. Maxima spicata , of aldergrootfte 
Eerenprijs , met een blanw-geayrde Bloem. V. Vero- 
NI CA SUPINA TeUCRII, PRATENSIS FACIE, of leg- 
gende Eerenprijs , met een gedaante van Teucrium , 
groeyende op Grasvelden. Alle zijn ze van eeven de 
Zelve Bouwing en Waarneeming. 
Zij beminnen een goede, gemeene , zandige, ma- 
tig- en ook wclgemeftte grond : immers zoo zeer een 
warme, vrije, en genoegzaam ter Zon gelcegene , als 
een fchaduwachtigc plaats: veel Reegen, en ook ma- 
tige vochtigheyd. Blijven uyt eygener aart eenigc ja- 
ren in ’t leeven. Verdragen geduldig felle koude en alle 
andere ongeleegentheedcn der IVinter. Gceven ook 
dikmaal bij goede Zomers volkomen rijp Zaad : het 
welk met een wallende Maan van Maert of April, niet 
boven een ftroobreedte diep , hol en luchtig in de aar- 
de moet gelegt zijn. 
Niet alleen hier door worden ze vermeenigvuldigd , 
maar ook door hare aangewaffene jonge Looten , wel- 
ke men , van zelfs W or telen gefchoten hebbende , op 
de gedagte tijd , en met de gemelde Maan van de oude 
afneemt en verplant. 
Het Veronica minor serpilli foeia, of kjeyne 
Eerenprijs met Bladeren van wilde Thymus ; doch gant- 
fchelijk niet in grootte, maar in gedaante alleen dezelve 
gelijk zijnde, blijft van naturen niet zoo lang in’tleeven. 
Geeft in de tweede Zomer volkomen rijp Zaad , en 
verfterft dan gemeenelijk. Word door ’t zelve Zaad 
genoegzaam vermeenigvuldigd ; met een walfende Maan 
van Maert of April in de aarde gelegt zijnde. Of komt 
ook genoeg op door ’t uytgevallene. 
Het Veronica maxima spicata, of aldergroot- 
fte Eerenprijs , met een geayrde Bloem , krijgt uyt een 
teedere, bruyn-verwige , en bittere Veezelwortel veele 
Bladeren, plat op de aarde neerlcggende, twee en twee 
altijd regt tcegens malkander over gefteld ; ruftende 
op een Steeltje, ontrent een vingerlid lang zijnde. Zijn 
boven donker , of zwart-groen van verwe , ook wat 
blinkende; doch onder bleeker : een kleyne vinger, 
wat meer of minder, lang, en een lid van een vinger 
breed ; doch voor wat fmaller als achter; en aldaar in 
een ftomp punt eyndigende : aan de randen teeder en 
aardig, doch rondachtig, en niet diep ingezaagd; zacht 
van aart, voorzien met een weynig ruygheyd. In de 
Mond geknauwd wordende , vallen ze te zamentrek- 
kende, ook onlieflijk van fmaak. Hebben in ’t mid- 
den een regt-doorgaande Ader ; waar uyt verfchey- 
dene andere voortvloeyen , ter zijden opwaarts ge- 
keerd. 
Uyt der zelver middenfte of voorfte punten ko- 
men voort ronde , bleekgroene, zeer taye, en ruyg- 
achtige Stceltjens , voorzien met fchoone , meer dan 
een hand lange , en voor fpits toegaande Ayren ; be- 
ftaande uyt ontelbare donkcr-blauwe Bloemen , hou- 
dende vier langwerpige Bladert jens , waar van het on- 
derfte het fmalfte, ook afhangende ; het bovenfte op- 
ftaande het breedfteis, en de overige twee ter zijden de 
middelmatigfte zijn. Hebben inwendig drie lang-uyt- 
fteekende blauwe Draadjens ; van welke de twee kort- 
te ter zijden voor begaaft zijn met een langwerpig, 
dikachtig , en uyt den blauwen purpur-verwig Knopje ; 
maar het middenfte heeft’er geen. Alsze eenige dagen Zaadhuy*. 
zeer bezienswaardig hebben opengedaan, vallenze eyn-i c - 
delijk op de aarde neer; nalatcnde een kleyn rondach- Zaad 
tig Zaadje, gefteld in ’t midden van vier kleyne, groe- ™ ' 
ne, en een weynig ruygachtige Bladert jens-, ook voor- 
zien met een kleyn , half-rond en bruyn-rood-verwig 
Zaadje . 
KRACHTEN. 
E Erenprijs, in ’t Latijn Veronica , is verwarmende De</. /. i. 
en verdrogende in den eerften graad. e ' 11 ' 
In Wijn gezoden, en daar van een Roemer ge- Camtrar. 
dronken, of anders twee Drachmen van het Poeder 1-%-c.xf. 
der gedroogde Bladeren met Wijn ingenomen , ver- * l ' u 
drijft het Colij\: geneeft de Wonden ; de Gefcheurd- 
heyd, of 'Breuken-, end e Melaatsheyd. Is goed voor 
een befmettelijke ziekte; de Koortzen; de onvrucht- 
bare Vrouwen ; de Hoeft ; de uytteerende menfehen ; ook 
voor de op werping van etterige en bloedige Fluymen. 
Doed daarenboven wel water loften opend de verftopt- 
heyd der Leever , Milt, en Longe: reynigd de Nieren: 
en drijft het Graveel uyt. 
De groent Bladeren geftoten, of het Poeder der ge- Fuchf. bijl. 
droogde gelegt op wonden , vnyle ze er en en zweeren , C -S9- 
inzonderheyd zulke, welke aan den Hals komen, ver- Matth.U\. 
weekt de zelve, en geneeft ze. Twee Drachmen \ an 
het gedachte Poeder ingenomen met twee Drachmen 
Theriac, is goed voor peftilentiale Koon zen. 
CCCCLXII HOOFDSTUK. 
W I T Z E N. 
■ Y veele genoeg bekend, en in ’t Nee- Namen.' 
derlandfch niet alleen dus, maar ook 
gemeenelijk Vitzen ; dan noch wel 
Wikken genoemd : in het Latijn 
geheeten Yicia: in het Hoogduytfch 
Wicken: in het Franfch Vesce : in 
het Italiaanfch Vecchia, Veccia, cn Vezza. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend geworden zee- Zeeven 
ven veranderlijke foorten ; te weeten : yerander- 
I. ViciA MAJOR VULGARIS , of groote gemeene f °° r ' 
Witzen. II. Minor vulgaris , of kjeyne gemeene 
Witzen. III. Minima, of alderkjeynfte Witzen. IV. 
Africana, of Witzen uyt Africa. V. Hispanica, 
of Spaanfche Witzen. VI. Lusitanica radice 
grumosa, of Portugal fche Witzen, met kleyne Knobbelt- 
jens aan hare Wortelen. VII. Vicia hirsuta , of 
H'itzen met een ruyge Vrucht , of Peul. Niet alle zijn ze 
van eeven de zelve Bouwing en Waarneeming. 
Echter beminnen ze al te zamen een goede, gemee- Grond, 
nc, zoo wel zandige als andere, zoo gemeftte als onge- 
meftte , doch van naturen een droogachtige grond : 
immers zoo zeer een opene , vrije, luchtige, als een 
fchaduwachtige plaats, en matige vochtigheyd. Blij- 
ven niet meer dan eene Zomer in ’t leeven. Gceven in Zaai 
den Herfft volkomen rijp Zaad, en vergaan daar mee. 
Moeten derhalven ieder Voorjaar , met een waffende 
Maan van Adaert of April (na geleegentheyd van de 
bequaamheyd of onbequaamheyd des tijds) weer op 
nieuws worden gezayd ; ’t Zaad niet diep in de aarde 
gelegt. Alleenlijk hier door konnenze aangewonnen en Aanw ‘ n - 
vermeenigvuldigd worden. nln S' 
De Vicia major et minor vulgaris flore Groote.en 
CCCRULEO purpurascente , of groote en kjeyne ge- k,e )' ne S^ 
meent Vitze/s, met een uyt den blauwen purpur achtige vhsen. 
Bloem t 
