Klll 
913 Witzén. Drie-verwige Violette. Maèrtsche ViolE. 
9*4 
Bloem, vergaan niet zoo haart , maar blijven eenige ja- 
ren lang in ’t keven. Verdragen felle koude , en aller- 
ley andere ongelcegenthecden des tijds. Verliezen in 
de Winter hare Bladeren ; maar fchietcn vroeg in ’t 
Zaad, Voorjaar weer uyr. Geeven aardige Bloemen, en vol- 
komen rijp Zaad ; ’t welk op de hier boven genoem- 
de tijd , en met de gemelde IV] aan de aarde word 
Aanwin- aanbevolen. Hier door kan men ze genoegzaam ver- 
laag. mccnigvuldigeu. 
KRACHTEN. 
Aart. W \E Witten , Vitten of Wikken , in het Latijn 
I 1 Vicia , zijn verwarmende in den eerften , ver- 
Mim 'fnr drogende in den tweeden graad: ook zuyveren- 
1 'de, afvagende, en een weynig te zamemrekkende van 
aart. Gekookt , en zoo gegeeten , zijn ze onaangenaam 
voor de Maag ; zwaar te verteeren. Veroorzaken een 
tnclancholijk Bloed: geeven weynig voedzel aan ’t Lig- 
chaam , en verftoppen de Buyk. 
Trag.l.i. Het Meel der zelve Witten met eenig nat inge- 
^1 ,6 ‘ , nomen , doed veel water loffen ; en is eoed voor de 
hift. Plant, fijt teer ende Alenfchen: doch te veel gebruykt, is zeer 
ƒ»/. 467. Ichadelijk aan de Darmen en de Blaas. Het zelve Adeel 
Matth.l.z. mct \\7ij n vermengd, en gelegt op de beet en van raz,en- 
e l * 1 ‘ de Alenfchen, dolle Honden, en andere fchadehjke Die- 
ren , helpt de zelve. Met Honig gemengd , neemt 
wech de Sproeiden en andere plekken derllujd, daarop 
geftreeken. 
Decze Vitten , of Wikken , de Paerden onder de 
Haver te eeten gegccven , maken de zclye vet en wel - 
gefield. 
CCCCLXIII HOOFDSTUK. 
DRIE-VERWIGE. 
VIOLETTE. 
Verfchey- aangenaam en bezienswaardig Co- 
denamen. gpf! was, voerd deeze naam in het AFee- 
derlandfch. Word defgelijks , wee- 
Iï|N gens de cierlijkc verfcheydentheyd 
harer aangename verwen in het Latijn 
geheeten Viola tricolor, of Vio- 
la trinitatis : in het Hoogduytfch Dreyfaltic- 
kf.it Blumen, of ook Kriechende Viole: in ’t 
Franfch Pensees, of Menues Pensees: in het Ita- 
liaanfcb Fiore di Giove , ^Minuti pensieri, en 
Jaccea. 
Zceven Hier van zijn mij in haren aart eenige veranderlijke 
verander- foorten bekend geworden ; te weeten : 
ten' l00r " I - Viola tricolor magna , o (groote dric-ver- 
wige Violette. II. Tricolor flore parvo , of 
kjeyne drie-verwige Violette. III. Flore albo , of 
met een witte Bloem. IV. Flore purpureo, of met 
een geheel purpttre Bloem. V. Flore luteo amplo 
odorato , of met een groote geelc welriekende Bloem. 
VI. Flore luteo amplo odorato variegato , 
of met een groote geel-bonte welriekende Bloem. VII. 
Viola assurgens flore cccruleo , of opftaande 
Violette met een blauwe verwe. Niet alle zijn ze van de 
Zelve Bouwing en Waarneeming. 
Grond. Echter beminnen ze al te zamen een goede , zandi- 
ge, drooge, ongemeftte; dan pok een vochtige en wel- 
gemeftte aarde; zoo wel een opene, vrije, luchtige, 
als een fchaduwachtige plaats , veel Recgen , en ook ma- 
tige vochtighcyd. 
Zaad. Blijven gemeenelijk niet langer dan eene Zomer in ’t 
leeven, vermits ze, als ze teegehs de Winter Zaad ge- 
geeven hebben, daar mee verderven. Worden dcrhal- 
ven ieder Voorjaar , met een waffendeMaan van Alaert, 
of in September , weer op nieuws gezayd. Komen ook, 
daar ze eens geftaan hebben , door het uytgcvallene Aanwin- 
Zaad overvloedig genoeg van zelfs te voorfchijn ; ning. 
niet alleen in de Voortijd , maar ook in de Zomer , ja 
teegens den Herfft : welke dan, de koude der H mter 
uytftaande, overblijven, en door de gantfche Zcmer- 
tijd mcx. fchoone, verluftigendc Bloemen vercierd zijn. 
Hier door konnenze genoegzaam aangewonnen en ver- 
meenigvuldigd worden. 
Dc Viola tricolor flóre luteo amplo odo- ' Vc ’ rif -. 
RATO , of groote drie-verwige geelc welriekende Vio- ^'^ ; drie * 
lette , en Flore luteo amplo odorato varie- violcuen. 
gato , of groote geel-bonte welriekende Viclctte, ver- 
gaan niet in ’t eerfte jaar, gelijk dc andere, voortgeko- 
men zijnde van Zaad, met een walfendc Maan van A- 
pnl niet diep gezayd geworden; maar blijven twee, ook 
wel drie jaren in ’t leeven. 
De Viola assurgens , of regt-opjfaande Violette Regt-op- 
met een blauwe Bloem , blijft lange jaren in .’t leeven. 
Verdraagd felle koude, en alle andere ongeleegentheeden meteen 
der Winter, zonder fchadc. Bloeyd ieder Zomer, en blauwe, 
geeft volkomen rijp Zaad ; ’t welk op de genoemde Bloem ' 
tijd , en met de gemelde Maan in een Pot, niet bo- 
ven een ftroobreedte diep gelegt, de aarde word aan- 
bevolen, 
KRACHTEN. 
D Rie-verwige Violette , of Viola Tricolor , is DoJ - l - ö - 
matig vocht van aart; ook verzachtende, afva- c l ‘ 
gende, fcharp van fmaak, en fijn van deden. 
In Wijn gezoden, en daar van gedronken, of het ubil. 1. 1. 
Poeder der gedroogde Bladeren met Wijn ingenomen ,f° l ■ 7*7- 
is goed teegens dc Kramp, en trekking der Leeden-, voor f°”'^ l ' *' 
dc krimping der Darmen , en de vallende kiekte der M ai ,h. /. 4 . 
jonge Kinderen. Neemt wech de verflopping van de Borft c. 1 1 7. 
en Longe-, allerley /lijmerige vocht igheeden , en de in- < * amer ‘' r \ 
wendige verhitting. Geneert: daarenboven de Schurft- •+ ,c ' ll1, 
heyd, Wonden , Gefchettrdheyd , jeukerigheyd der Httyd, 
z.eeren , z,wceren ; en ook de Spaanfche Pokken , als 
men’cr ’s avonds en ’s morgens , tien dagen achter 
een , t’elkcns drie oneen van inneemt , en daar op 
zweet. 
CCCCLXIV HOOFDSTUK. 
MAERTSCHE VIOLE. 
N ders ook in ’t Necderlandfch Maert- Verfchc*- 
I® ^ I0LtrTE genoemd, ieder ge- de namen, 
*3* noeg bekend. Word in het Latijn 
geheeten Vioia Martia , Viola 
N IG KA j Viola purpurfa, en V10- 
Ihif l a R i a : in het Hoogduytfch Mertz- 
violen, of Blaw -violen: inliet Franfch Violet- 
tes de Mars: in ’t Italiaanfch Viola di Marzê, 
Viola PavonazzA, Viola Mammola, en Viola 
Porporea. 
Hier van zijn mij in haren aart bekend vijf onder- Vijf on~ 
fcheydene foorten ; namentlijk: derfchcy- 
I. Viola Martia flore simplici cccruleo , ^ c c “ c foor ' 
of blauwe enkele Afaertfche Viole. II. Flore cce- 
RULEO pleno , of met een dubbele blauwe Bloem. 
III. Flore simplici albo , of met een enkele wit- 
te Bloem. IV. Flore pleno cinf.ro , of met een 
dubbele grauwe Bloem. V. Viola inodora syl- 
vestris , of wilde Alaert fche Viole ronder reuk Al te 
zamen zijn ze van eeven de zelve Bouwing en Haar - 
neeming. 
Zij beminnen een gemeene zandige, liever gemert- Grond, 
te als ongemeftte aarde : immers zoo zeer een vrije wel 
ter Zon gcleegcne, als een fchaduwachtige plaats; en 
veel Water. Blijven eenige jaren lang in ’t leeven. 
Bloeyen niet alleenlijk, maar geeven ook ieder jaar vol- 
komen 
