9* 5 Beschryving der Kruyden , Bollen en Bloemen , III Boek, m 6 
Zaad, komen rijp Zaad ; ’t welk niet t 'effens, maar mct’er 
tijd , ’t een vroeger ’t ander later, zijne rijpheyd be- 
komt; beginnende ten halven van de Maand Junius , 
en ontrent den aanvang van O tl ober eyndipende. Men 
vind het niet alleen onder zijne Bladeren , maar ook 
half, ja zelfs zommige Knoppen bijna geheel onder de 
Hoe re aarde en fteclen verborgen leggen. Niet voor dat het 
winnen, tot z jj ne volkomene rijpheyd is geraakt, mag men ’t 
afplukken ; te wectcn , als de Knoppen, waar in het bc- 
floten is, zich blauw-verwig , en ’t daar binnen zijnde 
Zaad zelfs , ’t welk te vooren wit word gezien , zich 
na ’t geel trekkende vertoond. Zoo men dan langer 
wagt, barft de Knop fchiclijk van malkander, en 'tZaad 
valt ter aarden neer. Indien men ’t kan afplukken met 
een volle Maan , zoo blijft het langer goed als anders; 
en heeft dan zijne hoogde volmaakthcyd. Echter blijft 
het, om gebruykt te konnen worden, niet langer als 
een jaar oj anderhalf bequaam. 
cn te be- Het zelve nieuwclijks gewonnen zijnde, moet men 
waren. * t J r j e Q f v j er W ccken I an g binnens huys leggen op een 
houte Bord, of Tafel, luchtig cn hol, om te drogen. 
Daar na zuyvcrd men het van de Huppens , en be- 
waard het op een drooge plaats, op dat het geen fchim- 
meligc reuk mogt krijgen. 
Aanwin- Zij verdragen derkc Vorft , cn alle andere ongelce- 
Ring. gentheeden des tijds, buytcn daandc. Blijven gedu- 
rig groen; cn worden aangewonnen , niet alleen door ’t 
gedachte haar Zaad; ’t welk meteen wadende Maan van 
Maert , niet diep gelegt , de aarde word aanbevolen ; 
Inaar ook overvloedig door ’t neergevallene , ’t welk 
van zelfs opfiaat, zonder dat men de moeyte van zaying 
behoefd te doen : en dan noch door de aangewadene 
jonge Looien ; welke men , van zelfs M ortclen eekree- 
gen hebbende ; op de gemelde tijd van de oude af- 
neemt cn verplant. 
Dubbele De Viola Martia flore pleno cceruleo, et 
blauwe cn ciNEREc/ pleno, of dubbele blauwe , en grauwe 
IlaerTfche Maertfehe Viole , krijgen noyt cenig Zaad. Worden 
Violen, echter genoegzaam aangequeekt cn vermeenigvuldigd 
door hare jonge aangegrocyde Scheut jens; welke van 
zelfs Wortelen fchietcn ; en die men met een wadende 
Maan van Maert , of ook van Augujlus , of Septem- 
ber, om ’t tweede jaar opneemt, cn verplant. Anders 
zouden ze enkel van Bloem worden , of geheel ver- 
gaan. 
KRACHTEN. 
Aart. | ~\E 'Bladeren cn Bloemen deezer Matrtjcbe Vio- 
f J le, in het Latijn Viola Martia , zijn verkoelen- 
de in den eerden , en vochtmakende van aart in 
den tweeden graad. 
Diofc. 1. 4. De Bladeren alleen gekookt, en van dit Nat gedron- 
C. ixz. lc en ■ of d e ze i vc bij an d crc Mocskruyden gedaan, en 
gegecrcn , verzacht en verkoeld beyde de Maag en ’t 
Ligchaam: maakt ook een lichte Stoelgang . 
Trag.Lt. Eeven ’t zelve vermogen ook de Violen of varjfche 
rèrneil S ^ oemen ze ^ s - Necmen daarenboven wcch de brand 
Mnh '. ‘‘ der Koortz.cn : de onnatuurlijke hitte der Leever, Lon- 
Med. ge. Nieren, Blaas, en andercr inwendige dcelen. Ver- 
zachten de rauwigheid van de Borjl en Keel. Zijn 
goed gebruykt in 't Pleuris, of Zijdewee. Bedwin- 
gen de bijtende fcharpheyd der Galachtige vochten, en 
verdaan de Dorfl. 
Rentalhijl. Een of twee Drachmen van ’t Poeder der gedroogde 
JW. Bloemen met Wijn ingenomen , opend de verjlopthcyd 
144. 9 van ^ Leever : is goed teegens de Geelzucht : doed 
Matth.l. 4. de hitte der inwendige Gezwellen fcheyden : geneert de 
c.iij. Squinantie of ’t Keel-gczwel , en andere gebreeken der 
Keel. Purgeert ook zachtelijk het Ligchaam. 
Rutll. I. 3. De purpure Bladeren der Bloemen voor haar zelven 
f.117. alleen gedroogd , gepulverifeert , en met liet gcdirtil- 
lecrde Water van Pcconie Bloemen ingenomen, is zeer 
goed teegens de vallende Ziekte der kinderen. 
De Syroop, gemaakt van Violen, verkoeld de brand Mefiinl. t. 
der Koor t zen ; verquikt het Hert ; verzacht de pijn der Sotv ' ‘ 1 • 
Zijden fchcyd ’de inwendige zweer mgen , cn maakt 
een week, Ligchaam , als men drie ®f vier oneen daar 
van inneemt. 
Een Conferve van deeze Bloemen gemaakt, en daar 
van gebruykt, heeft een diergelijke uyrwerking. 
De Oly van Vtolen verzacht en verkoeld ook zeer. Dammes 
In de flapen des Hoofds geftreeken, verwekt (laap. De Plant ‘ 
zelve vermengt met de Dooyer van een Ey, en geftree- ' 47 ** 
ken op den Aarsdarm, of de Speetten aan ’t Fondament, 
verzacht de fmerten der zelve. 
Het Zaad van Violen met een houte Stamper in een M». tii.' 
fteene Mortier gefloten; met het Water, daar Peterzelic l9 ' 
in gekookt is geweeft, in of door een Zeef uytgedrukt, 
en zoo gedronken , is een zeer goed hulpmiddel voor 
het Graveel ; ook teegens de Steen der Nieren en der 
Blaas: delgelijks teegens de Jleeken derScorpioenen. Ver- 
wekt Stoelgang, en doed wel Water lojfen. 
Gedroogde Violet ten zijn zeer dienftig, om gemengt DoJ. I. 6. 
te worden bij 'de Dranken cn andere middelen, welke ci ' 
men gebruykt om ’t Hert te verfterken , en ’t zelve ver- 
quikking toe te brengen. 
De Bladeren worden ook met goed nut gelegt op iJcmiliJ. 
een verhitte Maag , en quade ontftookene O ogen ; def- 
gelijks op een uytgezonkene -Aarsdarm ; doch in het 
eerft ; niet om weer in te drijven , of te doen optrek- 
ken, maar om te verzachten, en te verkoelen, indien ze 
zeer verhit is : ’t welk dikmaal voor al noodwendig 
moer gefchieden , eer men ze weer kan doen inkeeren. 
Bij gebrek van de Bloemen , mag men zeer wel ’t 
Kruyd van Violen gebruyken ; bijzonderlijk in heete 
Koortzen, en verhitting van de zelve. 
CCCCLXV HOOFDSTUK. 
GULDENROEDE 
S Us in het Necderlandfch genoemd , Namen, 
weegens de zeer fchoone couleur der 
Bloemen, cn, mijns wcetens, in deeze 
Taal met geenen anderen naam bekend: 
word in ’t Latijn geheeten Virga au- 
rea : in het Hoogduytfch Wund- of 
ook Fedderkraut : in het Franfch Verge d’or : 
in ’t Italiaanfch als in ’t Latijn. 
Hier van zijn mij in haren aart vier bijzondere foor- vier bij- 
ten bekend geworden; namentlijk: zondere 
I. Virga aorba officinarum latifolta MA- foortcn ‘ 
JOR, of groot e brecd-bladerige Guldenroede , in de win- 
kelen der Apotheekeren gcbrujkelijk. II. Officina- 
rum latifolia MINOR , of kleyne breed-bladerioe 
Guldenroede, ook.gebruykeltjkjn der Apotheekeren win- 
kels. III. Latifolia pf.regrina, of vreemde breed- 
bladerigc Guldenr/jede. IV. Virga aurea angusti- 
folia peregrina, of vreemde Guldenroede met fmalle 
Bladeren. Alle zijn ze van eeven de zelve Bonwing en 
Waarneeming. 
Zij beminnen een gemeene , zandige , welgemeftte Grond, 
grond; een vrije, warme, luchtige, bequaam ter Zon 
geleegene plaats; cn veel Water. Blijven lange jaren 
in ’t leeven. Bloeyen ieder Zomer zeer fchoon ; en 
geeven dikmaal bij goede jaren volkomen rijp Zaad. Zaad. 
Verdragen felle koude , cn alle andere ongcleegenthce- 
den der Winter, zonder fchade. Worden aangewon- A anwin- 
nen en vermeenigvuldigd , niet alleen door ’t gedachte n ' n £ ; 
haar Zaad, ’t welk met een wallende Maan van April , 
immers zoo geerne in een Pot , als op een andere 
plaats , wil in de aarde t zijn gelegt , niet boven een 
ilroobreedte diep ; als door hare aangegrocyde jonoe 
Wortelen , welke men op de zelve rijd Van de oude af- 
neemt en verplant. 
KRACH- 
