( 19 ) 
Sterrenkunde. De Heer E. F. van de Sande Bakhuyzen biedt 
eene mededeeling aan : ,/ Over de periodiciteit met het jaarge- 
tijde in de gangen van het hoofduuvwerk der sterrenwacht te 
Leiden, Hohwü 17.” Gedeelte. 
I. Inleiding. 
1. Bij de inrichting der sterrenwacht te Leiden in 1861 werd zij 
toegernst met eene pendnle door den Heer A. Hohwü te Amsterdam 
vervaardigd en door hem N“. 17 genoemd. Weldra deden nauwkeu- 
rige onderzoekingen van Kaiser, de groote regelmatigheid van 
haren gang kennen, waarin zij alle nnrwei'ken overtrof, omtrent welke 
een onderzoek wvas bekend gemaakt en, ter’\^ljl zij sedert dien tijd 
steeds als hoofdnnrwerk van de sterrenwacht in gebruik is gebleven 
voldoet haar gang ook nn nog aan zeer hooge eischen. 
Het uurwerk werd oorspronkelijk opgesteld in de meridiaanzaal 
der sterrenwacht aan een gemetselden pijler die op de fundeering 
van den meridiaancirkel opgetrokken is. De vastheid der opstelling 
liet dus niets te wenschen over; eene ongunstige omstandigheid was 
het echter dat de temperatunr hier vrij veranderlijk was en eene 
zeer duidelijke dagelijksche periode vertoonde, en vooral dat door 
het openen en sluiten der luiken geheel onregelmatige temperatuurs- 
veranderingen konden ontstaan. 
Yan 1861 af liep de pendnle door tot 1874, zonder in dien tijd 
anders aangeraakt te worden dan eenmaal ’s weeks voor het opwinden. 
In laatstgenoemd jaar bleef zij echter op den 17den Juni uit zich 
zelve stil staan, nadat zij ongeveer eene maand te voren eene bijzon- 
dere onregelmatigheid vertoond had. 
Daar toenmaals reeds het plan bestond weldra, zoowel aan de meridi- 
aanzaal als aan den meridiaancirkel aanzienlijke veranderingen aan te 
l)rengen, werd besloten met eene grondige reiniging en herziening van 
het uurwerk tot dien tijd te wachten en werd het nu slechts voor- 
loopig gereinigd en na eenige dagen’ weder in gang gebracht. 
De voorgenomen verbouwingen hadden plaats in de tweede helft 
van 1876 en in den aanvang van 1877, en in de maand Juni van 
dat jaar was alles wederom gereed en werd ook pendule Hohwü 17 
weder opgesteld. Wel was er door H. G. v. d. Sande Bakhuyzen 
over gedacht haar nu tevens eene betere plaatsing buiten de meri- 
F. Kaiser, Onderzoekingen omtrent den gang van het lioofduurwerk der 
sterrenwacht te Leiden, de pendule Hohwü N^’. 17. Verst, en Meded. K. Akad. 
Amsterdam D. XVll, 1865. 
F. Kaiser, Üntersuchungen über den Gang der Hauptuhr der Sternwarte in 
Leiden, Hohwü N'k 17. Astr. Nachr. N". 1502. 
2 * 
