( 612 ) 
maar toch is iedereen vrij, later nog aan zijn veld te verrichten, wat 
noodig blijkt, hetgeen van zeer groot belang voor het slagen van 
den oogst moet wezen. 
Aan de bestaande pëmali’s en voorteekens honden de Bahan’s veel 
angstvalliger vast als de Kënja’s. Niettegenstaande een jaren lang 
samenwonen met hen, gevoelde ik mij onder de Bahan’s verplicht, 
mij even streng aan hunne opvattingen te houden als zij zelf. Slechts 
bij hooge noodzakelijkheid durfde ik in hun verbodstijd op reis gaan, 
of een patiënt ontvangen en was dus even als zij van de buitenwereld 
afgesloten. Hun eigen dorpsgenooten lieten zij eens bij terugkomst van 
een tocht van acht maanden in het bosch verblijven en hongeren 
liever dan hun lali van het dorp te schenden door hen binneii te 
te laten of door hun voedsel te brengen. 
Toen ik met mijne tochtgenooten onder de Kënja’s aankwam, 
verkeerde het voornaamste hoofd met zijn huis ook in den toestand 
van lali, maar om ons toch te kunnen ontvangen, liet hij vlug voor 
de priesterlijke familie in zijn huis, die de hoofdraagster van de pëmali 
was, een nieuw huis bouwen op een andere plaats. Hierdoor werd 
het geoorloofd, dat hij ons in zijn huis ontving. 
Later voeren wij naar een ander dorp, waar ook het huis van het 
voornaamste hoofd lali was. Voor onze ontvangst deelde hij de lange 
woning in tweeën door een hek aan te brengen, zoodat wij vreemden 
niet in dat deel konden komen. In het andere ontving het hoofd ons wel. 
De Kënja’s gaan met evenveel ernst als de Bahau’s de voorteekens 
na voor iedere onderneming, maar zoodra die in ernstig conflict 
komen met de eischen van het oogenblik, durven zij in veel sterker 
mate toch hun gang gaan. 
Gelijk reeds vermeld, durfden de Kënja’s hoofden mij naar den 
Mahakam te vergezellen ondanks de slechte voorteekens hunner vogels. 
Zoodra een ernstig gevaar dreigt, bijv. als men denkt, dat er een 
vijand in de nabijheid verscholen ligt, dan slaat de Kënja geen acht 
op voorteekens. 
Onder de Bahan’s zien wij dus het strenger iialeven van een meer 
ontwikkeld systeem van godsdienstige gebruiken gelijken tred houden 
met een achteruitgang in vele hunner physieke en psychische eigen- 
schappen. In deze staat de Bahau nu achter bij den Kënja, hetgeen 
oorspronkelijk niet het geval moet geweest zijn, maar is toe te schrijven 
aan de verandering van woonplaats der Bahau’s voor honderd en 
meer jaren geleden, omdat zij daardoor werden blootgesteld aan de 
sterker werkende schadelijke invloeden van hunne nieuwe omgeving, 
waaronder een sterker heerschen van malaria de voornaamste is. 
