( 609  ) 
som,  dat  hier  de  gastrulatie  reeds  afgeloopen  is,  zoodra  de  prosto- 
raaalverdikking  gevormd  is,  dat  is  dus  reeds  bij  het  begin  van  de 
dooieromgroeiing.  Dan  is  reeds  het  entoderm  in  aanleg  voorhanden, 
dan  treedt  ook  de  omslag  van  de  ectodermale  cellen  op,  die  leidt 
tot  de  vorming  van  chorda  en  mesoderm,  en  begint  de  concen- 
tratie van  de  cellen  van  het  kiemschild  naar  de  mediaanhjn,  die 
tot  de  vorming  van  het  smalle  enibiyo  uit  het  breede  korte  kiem- 
schild leidt.  Dan  is  ook  de  blastnlaholte,  zoo  die  bestond  (zie  bl.  5), 
als  zoodanig  verdwenen  ; alles  wat  hierop  volgt,  groei  van  het  embryo 
in  de  lengte,  omgroeiing  van  den  dooier  door  den  blastodermring, 
sluiting  van  den  dooierblastoporus,  behoort  bij  de  notogenese  en  mag 
evenmin  tot  de  gastrulatie  worden  gerekend  als  bijv.  de  omgroeiing 
van  den  dooier  door  entoderm  bij  sanropsiden.  Gedurende  dit  proces 
wordt  wel  het  embryo  langer,  worden  dus  ook  van  uit  de  prostomaal- 
verdikking  steeds  nieuwe  entodermcellen  geproduceerd  en  naar  binnen 
voortgeschoven,  doch  dit  ligt  reeds  buiten  het  eigenlijk  proces  der 
gastrulatie.  Het  is  bekend,  hoe  de  snelheid,  waarmede  de  dooier- 
massa  door  het  blastoderm  wordt  omgroeid,  van  verschillende  fac- 
toren, waaronder  ook  de  grootte  der  dooierkogel  eene  rol  speelt, 
afhangt.  Bij  muraenoiden  is  de  dooierblastoporus  reeds  gesloten,  als 
het  embryo  nog  slechts  5 — 10  paar  oerwervels  vertoont,  terwijl  de 
voorlarven  later  58  tot  75  abdominaalsegmenten  bezitten.  Bij  salmo- 
niden,  die  later  57  tot  60  oerwervels  vertoonen,  zijn  op  het  oogenblik 
dat  de  blastoporus  zich  sluit,  daarvan  18  tot  28  gevormd.  Ook  in 
den  graad  A'an  ontwikkeling  der  overige  organen  bestaan  groote  r- 
schillen.  De  gastrulatie  gedurende  dit  geheele  proces  te  laten  voort- 
duren, is  m.  i.  onjuist.  Ik  kom  hier  later  nog  op  terug. 
Beschouwen  wij  nu  deze  processen  bij  de  teleostei  nader,  dan  rijst 
in  de  eerste  plaats  de  vraag:  op  welk  tijdstip  begint  de  gastrulatie 
bij  de  dooierrijke  meroblastische  eieren? 
Door  Brachet  ')  is  in  den  laatsten  tijd  de  aandacht  gevestigd  op 
een  proces,  dat  hij  ,,clivage  gastruléen”  noemt,  en  dat  bij  de  eieren 
van  amphibien  (rana  fusca)  bestaat  in  het  vormen  van  een  groeve 
aan  den  basalen  rand  van  de  segmentatieholte,  rondom  de  dooier- 
massa,  voordat  zich  aan  den  buitenkant  van  het  ei  een  spoor  van 
een  blastoporus  (Rusconische  gleuf)  vertoont.  Brachet  beschrijft  dit 
proces  in  de  volgende  woorden^):  ,,inimédiatement  avant  que  la 
gastrulation  ne  commence,  la  cavité  de  segmentation,  sphéricpie  on 
a pen  prés,  occupe  l’hémisphère  supérieur  de  l’oeuf  (de  Rana  fusca).... 
Bientot,  sur  tout  Ie  pourtour  du  plancher  de  la  cavité  de  segmenta- 
b Archives  de  Biologie  Tomé  19  1902  en  Anatom.  Anzeiger.  Bd.  27  1905. 
2)  Anat.  Anzeiger  Bd.  27,  pag.  215, 
