( 908  ) 
Immers,  nooit  is  men  gerechtig'd  met  zekerheid  te  besluiten  tot 
veranderde  geleiding  binnen  een  hartafdeeling  (b.v.  binnen  V),  wanneer 
het  interval  tnsschen  de  contractie  van  2 hartatdeelingen  (b.v.  A — V) 
gelijk  is  gebleven.  Doch  even  stellig  dwaalt  deze  verdienstelijke 
hartonderzoeker,  als  hij  uit  de  weinige,  door  hem  aan  Engelmann 
ontleende,  curven  (10a  en  10((>)  tot  het  tegendeel  generaliseert,  d.i. 
tot  het  nitslniten  van  zulk  een  verband  in  andere  gevallen;  curven, 
nog  wel,  die  reeds  daarom  geen  aanspraak  kunnen  maken  op 
bewijskracht  in  dezen,  omdat  daar  niet,  als  in  mijne  gevallen,  de 
voorkamer  regelmatig  klopt,  en  dus  nog  geheel  andere  factoren 
aanwezig  moeten  zijn,,  die  door  den  schrijver  zijn  over  het  hoofd 
gezien.  Hij  verliest  hier  toch  uit  het  oog,  dat  aan  verschillende 
lagere  diervormen  door  schrijver  het  bewijs  gelevefd  werd,  dat  door 
vagusinvloed  tegelijkertijd  de  geleiding  in  de  ééne  hartafdeeling  ver- 
sneld, in  de  andere  verlangzaamd  kan  zijn  hetgeen  naderhand  door 
niemand  minder  dan  door  Engelmann  is  bevestigd  geworden,  waar 
hij  erop  wijst  '*),  hoe  op  de  drie  overgangen  venen-sinus,  sinus-atrium, 
atrinm-ventrikel,  onafhankelijk  van  elkaar,  de  geleidingssnelheid  kan 
gewijzigd  worden.  Genoeg  om  te  doen  zien,  dat  alleen  zeer  recht- 
streeksche  feitelijke  gegevens  ons  zouden  kunnen  dwingen,  aan  te 
nemen,  dat  onder  pathologische  omstandigheden  deze  onafhankelijkheid 
van  den  toestand  van  het  geleidingsvermogen  in  verschillende  deelen 
zou  verloren  gaan.  Zoowel  in  dit  opzicht  alsook  daar,  waar  W.  het 
vervroegd  komen  van  de  kleine  verheffing  door  het  sneller  verloop 
in  het  vaatstelsel  van  den  zwakken  polsgolf  wil  verklaren,  schijnt 
schrijver  Wenckëbach’s  bewijsvoering  in  hooge  mate  voor  kritiek 
toegankelijk,  terwijl  zijne  conclusie,  dat  er  geen  principieel  verschil 
zoude  bestaan,  tnsschen  p.a.  met  vervroegde  en  verlate  kleine  pols- 
golf, door  niets,  zeker  niet  door  W.’s  bijgebrachte  feiten,  is  gewaar- 
borgd. Voldoende  gronden  kunnen  thans  Avorden  bijgebracht,  die 
erop  wijzen,  dat  hier  langs  verschillende  wegen  hetzelfde  resultaat 
bereikt  kan  worden. 
Hoe  op  de  bovengenoemde  wijze,  dus  vermoedelijk  door  nog  ver- 
dere bemoeilijking  van  de  geleiding  in  het  prikkelgeleidingssjsteem 
(Tawara)  en  in  de  ventrikelspier  zelve,  in  korten  tijd  na  een  stadium 
van  pulsus  alternans,  halveering  der  ventrikelfreqnentie  kan  worden 
teweeggebracht,  daarvoor  kunnen  mijne  curven  8,  2 en  10  (Nederl. 
Tijdsclir.  v.  Geneesk.  loc.  cit)  als  bewijs  dienen. 
Aan  deze  curven,  door  het  uitgeputte  hart  opgeschreven,  ben  ik 
b Vergelijk  ook  Magkensie,  British  medical  Journal,  1905.  III.  Fig.  12. 
b K.  F.  Wenckebach.  Herzarythmie.  Leipzig  1903. 
b American  Journal  of  Physiol,  loc.  cit. 
b Arcli.  f.  Anat.  u.  Physiol.  Abth.  1900.  Blz.  326. 
