er ook bladeren zijn waar beide bacteriën voorkomen. De beschrijving 
en kenmerkende eigenschappen der beide bacteriën vindt men hier- 
achter medegedeeld. Hier wil ik er op wijzen dat het een belangrijk 
feit is dat op bladen, die de fermentatie nog niet geheel doorgemaakt 
hebben, twee bacteriën worden aangetroffen, waarvan de eene zijn op- 
timum van groei bij veel hooger temperatuur heeft dan de andere. 
Daar ik bij mijn onderzoek van de bacteriën, die op uitgefer- 
menteerde bladen voorkomen, alleen het oog gericht had op ther- 
mophile vormen, moest nu nagegaan worden of zich misschien ook 
onder gunstige omstandigheden op schaaltjes, met materiaal van die 
bladen aangelegd, bacterie B zou ontwikkelen. Daartoe legde ik op 
nieuw schaaltjes van Petri aan met materiaal van uitgefermenteerde 
bladen, en zette ik die nu niet bij 50°, maar bij kamertemperatuur. 
Op geen enkel schaaltje kreeg ik bacterie B. De mogelijkheid is 
daarom niet uitgesloten dat er misschien soms nog sporen van die 
bacterie op uitgefermenteerd blad voorkomen. Uit het constant 
voorkomen van bacterie A op uitgefermenteerde tabak en uit het 
veelvuldig voorkomen van diezelfde bacterie op tabak uit verschil- 
lende stadiën der fermentatie afkomstig, leid ik af dat die bacterie 
een werkzaam aandeel heeft bij de fermentatie, en vooral gedurende 
den loop van het fermentatieproces een belangrijke rol speelt. Ik 
acht het verder niet onwaarschijnlijk dat in het allereerste stadium 
der fermentatie, dus gedurende de voorfermentatie die de tabak 
meestal, nog aan stokjes geregen en op kleine stapels gezet in de 
droogschuren ondergaat, bacterie B hetzij alleen, hetzij met bac- 
terie A, invloed heeft op de verandering, die het tabaksblad on- 
dergaat. Deze meening steunt o. a. hierop, dat ik op tabak die 
nog niet gefermenteerd heeft, bacterie B ook aantrof. Het onder- 
zoek van deze tabak, dat ik niet verder kan doorzetten, kan be- 
langrijke aanwijzingen geven over de rol, die bacterie B bij de 
fermentatie speelt. Ik vond bacterie A op die tabak, doch veel 
minder constant dan op fermenteerende en uitgefermenteerde bladen, 
verder nog andere bacteriën, tot wier nader onderzoek de tijd mij 
ontbrak. Het is mogelijk dat ook deze nog eenig aandeel hebben 
aan de fermentatie, althans in het eerste stadium. 
