— 37 — 
Soendaneesjes hunne vaardigheid ten toon te spreiden in het 
rollen van sigaren uit grondstof, welke zij zich kort te voren 
uit de streek hebben aangekocht. Eene geleding van eene 
kleine bamboessoort, om het blad glad te strijken ; een klapperdop, 
welks bolle zijde aangewend wordt, om het dekblad te glaceeren, 
een mesje, om den op het dekplankje van hun pakkistje gerolden 
sigaar naar believen van den kooper op cortado vorm te ver- 
snijden, — zoomede eenig kleefstof, vormen de hulpmiddelen 
van hun bedrijf, die zij in een kistje ronddragen. Is de ge- 
volgde bereidingswijze al geen eigen vinding, zoo hebben zij 
haar mogelijk afgezien, toen zij als werklieden aan de hiervoren 
bedoelde fabrieken verbonden waren. 
De tweede plaats in de rij van de door de bevolking niet 
voor voeding geteelde gewassen ware gevoeglijk toe te kennen 
aan indigo^ in Midden- en Oost-Java tom^ in de Soendalanden 
taroem geheet en. 
Men onderscheidt twee soorten, waarvan de eene uit zaad, 
terwijl de andere uit stekken wordt voortgekweekt. De eerste 
noemt de Javaan ioin djanti of torn ividji^ {Indigofera spec.) de 
Soendanees taroem siki^ terwijl de stekindigo als t. toeroes (In- 
digofera Anil. L.) bekend is. Men noemt deze ook wel t. këmbang^ 
omdat de plant, volgens beweren van den inlandschen boer, 
wel bloeit zonder dat de bloesem zich echter tot vrucht zet. 
Volgens anderen zouden er wel degelijk peulen uit ontstaan, 
doch de zaden geen kiemkracht bezitten. 
Gelijk tabak heeft ook indigo destijds behoord tot de ge- 
wassen, welke de bevolking ten faveure van het gouvernement 
heeft moeten aanplanten, onderhouden en den oogst verwerken. 
Behalve in Bantam, de Preangerregentschappen en Cheribon 
bestond de verplichte indigo-cultuur ook in de overige gewesten 
van Java. Daar zij echter niet aan de verwachting beant- 
woordde, de opbrengst reeds spoedig in hoeveelheid en hoeda- 
nigheid afnam, werd de gouvernementsteelt betrekkelijk kort 
na hare invoering successievelijk ingetrokken. 
Vooreerst werden deze teleurstellende uitkomsten daaraan 
