- 94 - 
Over het algemeen schijnt zij al heel weinig zorg te baren; acht men 
haar onschadelijk, waarom zelfs ernstig aangetaste plantjes — mits deze 
niet op afstervens na zijn geteisterd — nog geenszins als plaatmateriaal 
worden afgekeurd. 
En inderdaad herstellen de meeste aangetaste plantjes zich reeds be- 
trekkelijk spoedig na verplanting in den vollen grond, soms eerder dan 
men het haar zou aanzien. Ook dit zou tot vingerw'ijzing kunnen strekken, 
dat de verdrukking in de beperkte ruimte van het kw^eekbed zoo niet 
als de eenige dan toch als eene der voorname oorzaken van het kwaad 
te beschouwen is en dat licht, lucht en ruimte de beste middelen zijn. 
Soms schijnt gebrek aan water er niet vreemd aan te w^ezen, — wil 
eene betere bevloeiing althans goed doen. In andere gevallen helpt 
bestrooien met wat houtasch beter. 
De meeste landbouwers trachten de hama te verdrijven door op een 
of meer, soms op alle hoekpunten van het kweekbed, bijwijlen, nog hier 
en daar tusschen de bedden in stekken te planten van djewer kotok [een 
Coleussoort] of soelanykar \^Leea sundaica] dan wel owar {Flagellaria). 
Omtrent de oorzaken intusschen zouden wij mogelijk het dichtst bij 
de waarheid wezen, wanneer wij ten aanzien van hetgeen hiervoren werd 
gemeld, de aandacht niet uitsluitend op het een noch op het ander 
vestigden, doch alle terzake ongunstig werkende factoren te zamen namen. 
23) Evenmin als voor de h. hodas of d poetih weet de landbouwer 
voor deze h. heurtum of d. hang eene zichtbare oorzaak in den vorm van 
rupsen, larven of insecten op te geven. 
Bij het begin der ziekte hangt het loof slap neer, eerst de onderste, 
later ook de overige bladeren. Gaandeweg wordt dit loof geel, vervolgens 
bruinachtig, soms worden niet alleen de schutbladeren doch ook de stengel 
en wel de onderste geledingen aldus gekleurd. Is ook het topblad bruin 
geworden, dan acht men de aangetaste plant verloren. Aan deze kleur, 
zegt men, ontleent de ziekte haren naam. 
Wanneer men zulk een aangetaste plant uittrekt, breken de wortels 
fichtelijk af, doen deze zich voor alsof zij hier en daar afgeschilverd zijn. 
Sommige verlichte landbouwers willen het ontstaan der ziekte verklaren 
uit eene ongewenscht hooge temperateur van het water, hetgeen naar 
hunne meening plaats heeft, wanneer men geen zorg draagt voor behoor- 
lijke vi rversching, vooral bij niet voldoende hellend afloopende terreinen, 
waardoor dat water zoo goed als stil staat. — Anderen schrijven de hama 
toe aan eene vluchtige bewerking van den grond, waardoor de over- 
blijfselen van het vorig plantenkleed, daar deze niet lang genoeg onder- 
gewerkt werden, gisting veroorzaken en den grond — zooals de landbouwer 
zulks niet oneigenaardig uitdrukt — haseum d. i. zuur maken. 
