— 102 — 
Soekahoemi, Bandoeng en — veelal over den Poentjak — naar Buitenzorg 
uitgevoerd. 
Hier ook zyn personen gevestigd, die onder de benaming van tangkoelak 
[vide pag. 75 van den tekst] voorschotten verleenen op het te veld 
staand gewas, terwijl dit ternauwernood in bloesem staat. Zij maken 
er hun beroep van, het product in het groot op te koopen. Deze lieden 
worden wel eens toekang pak [pachter] genoemd. Is de aanplanting 
eenmaal z. g. dipakkeun [verpacht], dan wordt zij verder zoo lang aan 
den verbouwer toevertrouwd. In gevallen als de onderwerpelijke schijnt 
het besef van eerlijkheid groot te zijn. Menige toekang pak toch ziet 
niet verder naar den aanplant om, doch wacht slechts de komst af van 
den planter, die de mededeeling doet, dat het weder tijd is, om de op- 
brengst in te zamelen. Zoo wordt de oogst soms bij drie, vier of meer 
plukken binnengehaald, al naar gelang de vruchten daartoe in aanmer- 
king komen. 
36) . In het Bandoengsche en in eenige andere streken moet dit bij 
hooge uitzondering het geval zijn. Doorgaans worden er alleen de heer- 
ren-, cultuur- en desadiensten door den huurder gepresteerd; terwijj 
de landrente — soms ook wel de zaadpadi — voor rekening blijft van den 
grondbezitter. 
Elders weêr verzekerde men ons, dat in het gunstigste geval het zaad 
voor gezamenlijke rekening is van huurder en bewerker. 
In de vlakte van Eantja-ekek, onderdistrict Bodjonglowa, beweerde men, 
dat de daar gevestigde landbouwer — denkelijk omdat er gemakkelijk 
velden in deelbouw te bekomen zijn — geen sawah, zelfs van meer dan 
middelmatige vruchtbaarheid, in deelbouw verkiest te nemen, anders dan 
tegen eene huur, welke onafhankelijk van de opbrengst, 1 tjaing per 
baoe bedraagt. [Hier schijnt dus de grootte van het veld de maatstaf 
te wezen]. Zijn het minder produceerende gronden, dan moet de eigenaar 
den bewerker wel eens een span ploegvee afstaan. De verzorging komt 
ten laste van den bewerker. 
De waarheid zal wezen, dat de voorwaarden, waaronder de inlandsche 
bevolking hare gronden in deelbouw afstaat aan eigen landgenooten, 
beheerscht worden door allerlei plaatselijke gebruiken en dat om deze 
reden die voorwaarden zich in velerlei vormen voordoen. 
37) . In de omstreken van Tjibëbër en Lampëgan spreekt men van 
mantjing, De uitdrukking is ontleend aan de z. g. voorspanmachine, 
de locomotief, die de treinen over het bedoeld traject en zooals het 
technisch heet, in dubbele tractie op en af moet voeren. Evenals ook 
het voorspan van trekdieren dient, om rij- en voertuigen tegen 
