— 46 — 
de oudste boomen, die buiten schaduw gegroeid zijn, pas 40 — 45 
jaar oud zijn. Theoretisch zou het juiste antwoord op deze vraag 
zeer gewichtig zijn, doch ik twijfel er niet aan of de planters zullen 
den voorkeur geven aan een aanplant van die prachtige zoo ruim 
vruchtdragende boomen, zooals ik ze op Siauw en in de Minahassa 
zag, boven diegene die het grootste gedeelte hunner geregelde tuinen 
vormen, zelfs al worden de eersten misschien maar 50 — 60 en de 
laatsten tot 100 jaar oud. 
In de Engelsche koloniën, Penang, Singapore en in de provincie 
Wellesley en evenzoo in Benkoelen tijdens de Engelsche over- 
heersching, hield men, volgens Warburg, schaduwboomen voor on- 
noodig en zelfs voor schadelijk; Warburg meent dat dit verschil 
van meening grootendeels op een verschil in het volk berust, 
daar de Hollanders er van houden schaduwboomen te planten, terwijl 
de Engelschen daarvan afkeerig zijn. Nu zijn wel is waar de 
Engelsche aanplantingen in Penang en Singapore later zoo goed 
als geheel verwoest geworden, maar alle grond ontbreekt om de 
toen aldaar heerschende ziekte uitsluitend aan het ontbreken van 
schaduw toe te schrijven, vooral ook omdat de oorzaak dezer ziekte 
nog geheel in het duister ligt. De reden van de groote oogsten dier 
plantages in de jaren tusschen 1850 — 1860 mag echter zeker wel 
ten deele aan het gemis aan schaduw toegeschreven worden, hoewel 
daartoe de krachtige bemesting, welke men in die tuinen heeft 
toegepast, ook wel zal medegewerkt hebben. 
In het kort bleek mij alzoo dat te veel schaduw voor de opbrengst 
der notentuinen, zoowel direct (door geringere vruchtdracht) als 
indirect (door schadelijke schimmelziekten) nadeelig is, terwijl ik daar- 
entegen groote boomen zag, zoo oud als op die plaatsen mogelijk 
was met het oog op de invoering der cultuur, die nooit eenige 
schaduw gehad hadden, en die opvallend krachtig waren en bijzon- 
der rijk vrucht opleverden. 
Men zou echter zeker te ver gaan uit deze feiten het besluit te 
trekken dat nu ook in alle tuinen schaduw geheel gemist kan wor- 
den. Want wanneer men nagaat dat de notenboomen geen al te 
langdurige droogte kunnen verdragen, zoo blijkt reeds daaruit dat 
in streken waar niet zelden enkele maanden achtereen droogte 
