— 4 — 
lijdt, blijkt o.a. daaruit dat reeds Bleeker ’) schrijft (in 1855) dat: 
„de aanplantingen in ’t algemeen verwaarloosd zijn tengevolge van 
de weinige voordeelen welke ze in de laatste jaren hebben afge- 
worpen.” Toch werd in 1854 nog voor een waarde van f 67.000 
aan cacao-boonen uitgevoerd. 
In zijn reeds aangehaald rapport zegt Teysmann (dus in 1860) 
omtrent de cacao-cultuur : „Er is reeds veel geschreven over deze 
cultuur, voornamelijk sedert zij, wegens het afsterven en zwart 
worden der vruchten, sterk is achteruitgegaan”. Daar zij dus toen 
reeds zooveel door de ziekte geleden had, is het wel geen wonder 
dat thans, 36 jaar later, de cultuur bijna geheel is te niet gegaan. 
Een geregelde cacao-aanplant van eenige uitgebreidheid zag ik 
in de Molukken slechts op het erfpachtsperceel te Awaïja, Amahei 
(Elpapoetih-baai, Zuid-Ceram, waar zich bovendien flinke aanplan- 
tingen van nootmuskaat, Liberia-koffie en klappers bevinden). De 
cacao-cultuur is ook daar reeds van vrij ouden datum, daar ook 
Teysmann in zijn reisverslag er over spreekt (blz. 306): „Deze 
cacao-plantage, die voor rekening eener associatie van Ambonsche 
ingezetenen gedreven wordt, stond zeer weelderig, en het laat zich 
aanzien dat de ondernemers er goede zaken mede zullen maken.” Ook 
tijdens mijn bezoek stond de aanplant uitstekend: de boomen waren 
gezond en krachtig en droegen flink vrucht, terwijl deze laatste veel 
minder van de besproken ziekte te lijden hadden, dan ik ergens 
elders (op Java en in de Minahassa) zag. 
Daar de ziekte welke de cacao in de Minahassa teistert, dus ook 
op Java voorkomt en dus veel beter daar onderzocht kon worden, 
zoo meende ik op mijne reis mijne aandacht bijna uitsluitend tot de 
nootmuskaat-cultuur te mogen bepalen. — 
Omtrent eene ziekte in de Kaneelboomen werd mij nog in de Mina- 
hassa advies gevraagd. 
Te Kawangkoan zijnde, deelde de Majoor dier afdeeling mij mede 
dat de kaneelboomen in de negorij bijna alle van een ziekte te 
lijden hadden, die den oogst van den bast onmogelijk maakte. Deze 
boomen worden daar veelvuldig op de erven gekweekt, van welke 
1) Reis door de Minaliassa en den Mohikschen Archijiel, 1856, Dl. I, blz. 122. 
