101 — 
Hoewel de ziekte in de Minahassa en op Groot-Sangi gevoelige 
verliezen aanbrengt, omdat slechts oudere boomen worden aangetast, 
zouden deze toch thans nog niet tot groote ongerustheid behoeven 
aanleiding te geven, omdat de ziekte blijkbaar niet van den eenen boom 
op den anderen overgaat. Heviger schijnt zij daarentegen in Deli 
te heerschen, doch mis ik daaromtrent voldoende gegevens. Datgene 
wat echter met de meeste ongerustheid den voortgang der ziekte in 
de Miuahassa en op Groot-Sangi moet doen gadeslaan, is de mo- 
gelijkheid dat zij plotseling in veel heviger mate gaat optreden en 
dan, evenals in Penang en Singapore in 1860, de notentuinen met 
volslagen ondergang bedreigt. 
Onder die omstandigheden betreur ik het vooral dat de buiten- 
gewoon droge weersgesteldheid gedurende den tijd van mijn bezoek 
aan de Residentie Menado, mij de gelegenheid benomen heeft het 
geheele verloop van het ziekteproces met eigen oogen gade te 
slaan. 
De aanleidende oorzaak der ziekte is tot nog toe onbekend. 
Volgens mijne overtuiging moet die echter noch in schimmels noch 
in een bastkever gezocht worden, daar de eersten steeds ontbreken, 
en de laatste slechts optreden (en dan nog maar vrij zelden) 
wanneer de bast reeds afgestorven is. 
Door den drogen moesson komt, zooals wij zagen, de ziekte tot 
staan. Evenwel is dat voor de reeds aangetaste boomen natuurlijk 
slechts uitstel van executie, daar zij toch zoo goed als zeker in den 
volgenden West-moesson aan de ziekte ten offer zullen vallen omdat de 
droge moesson de ziekteoorzaak niet weg kan nemen. Intusschen kan 
de langdurige vochtigheid evengoed bevorderend op de infectie, als 
op het snelle verloop van het ziekteproces werken. Met het oog 
op die mogelijkheid komt het mij te meer wenschelijk voor dat er 
voor gezorgd worde dat de notentuinen niet te dicht beplant en 
niet te sterk beschaduwd worden, daar dit misschien het optreden en 
het verloop dezer ziekte in de hand werkt. (Wij zullen spoedig 
zien dat dit met enkele andere ziekten zeer zeker het geval is). — 
In de literatuur vindt men hier en daar eveneens ziekten der 
notenboomen vermeld. Zij zijn alle blijkbaar geheel onvoldoende 
onderzocht; ook de hier beschreven bastziekte behoort onder hen. 
