— 200 — 
namen toe, ook door particulier kapitaal, terwijl de bevolking zich 
gaarne in dienst begaf op particuliere landerijen — hier tuinen 
genoemd, — hetzij voor koffie, notenmuskaat, kokosnoten enz. of ook 
tabak ging planten in daghuur of tot levering van het product. 
„Toen was gaandeweg de tijd gekomen van ruimer geldcirculatie, 
en was de opbrengst der belasting geen bezwaar meer ; — en toen 
was ook de koopkracht zoozeer toegenomen, dat allerwege passers 
ontstonden, — en er thans op Vijf plaatsen dagelijks passer is en op 
32 plaatsen één, twee a drie maal per week. 
„Men heeft die passergangers gedurende de dagen der week, en 
inzonderheid de kerkgangers des Zondags, maar met aandacht waar 
te nemen, om tot de overtuiging te komen dat er in de Minahassa 
op vele plaatsen een niet te miskennen welvaart heerscht, en voor 
hem die de middelen van bestaan des volks goed weet nategaan, 
is het duidelijk, dat voor hen ook gelegenheid bestaat, om iets weg 
te leggen voor den kwaden dag ”. 
Wat vroeger den verkoop van alle overige landbouwproducten 
van den kleinen man in den weg stond, was natuurlijk evenzeer 
een bezwaar voor den handel in nootmuskaat en foelie en zelfs was 
het voor dezen nog erger, daar zij uitsluitend voor overzeesche markten 
bestemd waren. De Minahassers hadden dus tusschenpersonen noodig, 
niet alléén om hun product naar de havenplaatsen te brengen, maar 
tevens andere die het vervoer naar de wereldmarkten bezorgden. 
Aan deze laatste tusschenpersonen ontbrak het echter in de jaren toen 
de nootmuskaatboomen begonnen vrucht te dragen ; zelfs in de haven- 
plaatsen waren geen Europeesche firma’s gevestigd, zoodat de afvoer 
der producten onmogelijk was. Hierdoor kwam het dat de noten 
zelfs te Menado onverkoopbaar waren en bleven. Zij lagen daar en 
elders opgestapeld zonder afzet en beschimmelden en bedierven ten 
slotte geheel. Het gevolg hiervan was dat de noten ook in de binnen- 
landen volstrekt geen waarde meer hadden, en het is verklaarbaar 
dat men het toen tevens overbodig vond de tuinen nog verder te onder- 
houden. Zij werden daarom geheel verwaarloosd en geraakten, vooral 
door de in de Minahassa zoo veelvuldige klimplanten en epiphyten, 
spoedig in een allertreurigsten staat. 
Eerst in 1869 en 1870 begonnen de noten prijs te halen omdat 
