^ 89 
worden, die geheel overeenstemmen mot die waarvan het entrijs 
genomen was. Verleden jaar is echter door Daniël 1) medegedeeld, 
dat het hem gelukt is door uitzaaien van ^aad van een zekere 
soort snijboon geënt op eene andere soort, en van de eene koolsoort 
op een andere, planten te verkrijgen die afwijken van het type van 
het rijs. Zijne waarnemingen hebben betrekking op groenten en het is 
dus volstrekt niet gezegd, dat zoo iets zich ook bij de koffie zal voor- 
doen, maar het zal toch goed zijii daaromtrent eenige proeven te 
nemen, wat op landen die over reeds vruchtdragende enten be- 
schikken, gemakkelijk gedaan kan worden. In Frankrijk heeft men 
de ondervinding opgedaan bij wijnstokken, geënt op amerikaansche 
wortels, dat de druiven er wel eenigszins anders uitzagen, vooral 
donkerder van kleur geworden waren, doch dat de wijn niet ver- 
anderd was (of zeggen zij dat maar om de koopers niet af te 
schrikken ?). 
Er worden ook proeven genomen met het enten van koffie op 
andere boomen evenals de koffie tot de familie der Rubiaceae be- 
boerende. Welke eigenaardigheden zulke enten mettertijd zullen 
vertoonen is onmogelijk vooruit te zeggen. 
Al schijnt de Javakoffie niet veranderd te worden door enten op 
de zeer na verwante Liberia, dan bewijst dit nog niet dat zulks 
niet geschiedt als men andere Rubiaceae, die verder daarvan af- 
staan, voor onderstam neemt, en dan zijn er nog zoovele andere 
punten, die van groot gewicht zijn, zooals meerdere of mindere 
groeikracht, vruchtdracht, vatbaarheid voor ziekten, enz. 
Einde Mei was ik in de gelegenheid op een land in den Oost- 
hoek, op eene hoogte van ± 2800 voet, eenen aanplant te zien van 
een paar honderd Java stam-enten op Liberia onderstam, in 1893 
gemaakt op de wijze te Klein-Getas in gebruik, dus vijf jaren oud. 
De vergroeiingen zijn goed geslaagd, de onderstam is veel dikker 
dan de bovenstam. De boomen zijn klein voor hunnen leeftijd, zij 
droegen zwaar, maar de uiteinden der takken waren bezet met 
jonge loten en bladeren en hun voorkomen was meer ijl dan zie- 
1) Zie daaromtrent uitvoeriger het Oi)stel van den heer Wigman in Teijs- 
niannia 1898, bladz. 505. 
