46 — 
heeft, dat diepere bewerkingen onnoodig of slechts zeer zelden 
noodig zijn, ten minste in de eerste jaren na de ontginning. 
Het stelsel van alleen schoonhouden zonder andere bodem- 
bewerkingen voldoet ook niet op eiken zwaren grond. In Au- 
gustus zag ik op den Lawoe, nadat het al lang droog geweest 
was, Liberiatuinen, die in Mei 9 duim diep gepatjold waren, 
nog vrij frisch staan en dicht daarbij op dezelfde soort van rood- 
bruine -klei een Liberiatuin, die volgens het stelsel van alleen 
schoonhouden onderhouden was, in welke de bladeren der koffie 
slap hingen van watergebrek. 
Er is in zake grondbewerking veel wat raadslachtig blijft. 
Over de geheele wereld leert de ervaring dat omwerken van 
den bovengrond tot meerdere of mindere diepte voor de boomen 
nuttig is, vooral op losse gronden. In Holland wordt b.v. in 
aanplant van jong hakhout of schaalhout op zandgrond de ge- 
heele oppervlakte tegen den winter omgespit. Hetzelfde doet 
men in boomgaarden, ook het graven van blinde goten wordt 
daarin toegepast. Als er in Holland koffie groeide zouden de 
tuiniers daar vermoedelijk wel dezelfde grondbewerkingen uit- 
voeren, die hier gebruikelijk zijn. 
Maar waarom is nu dat omwerken van den grond voordeelig 
voor de boomen of voor de planten in het algemeen P De leer- 
boeken der landbouwscheikunde noemen als eene der redenen, 
dat daardoor de poreusheid van den grond vermeerderd wordt 
en dus de toetreding der lucht gemakkelijker en in ruimer mate 
kan plaats hebben, zoodat door meerdere oxydatie der humns- 
stoffen meer van het daarin vervatte planten voedsel in denzelf- 
den tijd opneembaar wordt gemaakt. De bekende landbouw- 
scheikundige Dehérain 1), die kwestie besprekende, merkt 
daaromtrent op, dat bij alle onderzoekingen de in den bodem 
tusschen de deeltjes aanwezige lucht sterk zuurstofhoudend 
gebleken is. Daar nu in den bodem steeds zuurstof verbruikt 
wordt, moet men wel de gevolgtrekking maken, dat er, tot 
in diepe lagen toe, steeds eene uitwisseling van gassen met de 
lucht boven den grond plaats grijpt. Deze uitwisseling zal wel 
1) Annales agronomiques 1898, bladz. 449. 
