— 78 — 
maar het regent er toch een groot aantal uren en de lucht is 
er ook in den oostmoesson soms dagen lang grijs en betrokken. 
In West- en nog meer in Oost- Ja va slaagt men er in den regel 
niet in de Liberia geheel zonder schaduw te doen groeien, er 
sterven dan vooral in de eerste jaren te veel jonge boomen 
af. Zijn zij eenmaal een jaar of vier vijf geworden dan 
schijnen zij op hoogtes van 2000 voet of meer verder desnoods 
tamelijk goed buiten te kunnen, maar op lagere landen is het 
geraden voor schaduw te zorgen. 
Doch niet alleen de hoogte boven zee, ook de aard van den 
grond maakt een vrij groot verschil. Boomen op diep verweerden 
grond, zooals roodbruine klei kunnen met minder volstaan. 
Voor een gedeelte is dit zeker wel te danken aan den veel 
grooteren watervoorraad dien kleigronden, in vergelijking met 
zandige, tusschen hunne fijnste deeltjes vasthouden nadat de 
regen opgehouden heeft. Maar wij weten ook, dat een bodem 
des te meer water verliest door verdamping naarmate die 
zwaarder begroeid is en dat de schaduwboomen met hunne 
wortels den ondergrond droogzuigen. Was het dus enkel eene 
kwestie van den watervoorraad in den bodem, dan zoude men 
vooral op losse gronden geen schaduwboomen moeten planten. 
Vermoedelijk wordt echter dit nadeel meer dan opgewogen door 
de bescherming tegen de zonnestralen en tegen de luchtwisseling 
tengevolge van den wind om de bladeren der koffie heen, zoodat 
de grond van den met schaduwboomen voorzienen tuin wel 
meer water verliest, doch de hoeveelheid, die door de bladeren 
der koffie zelve verdampt, geringer is. De koffie kan vrij goed 
langdurige droogte verdragen, maar geen scherpe droogte al is het 
maar gedurende betrekkelijk korten tijd. Uit den minder water 
houdenden zandigen grond kunnen de wortels der koffie bin- 
nen een zekeren tijd hoogstwaarschijnlijk minder water opnemen 
dan uit den waterrij keren kleigrond en daarom hebben koffie- 
boomen op zandgrond meer bescherming noodig tegen het uit- 
drogen hunner bladeren dan die op klei. Ik zeg met opzet 
hoogstwaarschijnlijk, want het is een gewoon verschijnsel in 
het plantenrijk, dat wortels of andere organen van eene plant 
