— 35 — 
vakken, die voor de proeven bestemd zijn, in onbemesten toestand 
alle geheel dezelfde opbrengst zullen geven. 
Toch gaat het stelsel van onze proeven uit van de veronderstel- 
ling, dat elk der bemeste vakken, zoo het onbemest ware gebleven, 
juist evenveel koffie zoude geleverd hebben als het onbemest blij- 
vende, en dat een verschil in opbrengst enkel en alleen aan de 
bemesting te danken is. Want al voldoet elke proeftuin op zich 
zelf ook niet aan den zooeven gestelden eisch ; als men een voldoend 
aantal van die tuinen te samen vat, dan doen zij het wel, omdat 
de onregelmatigheden en ongelijkheden der afzonderlijke tuinen 
elkaar opheffen. 
De ondervinding eenige jaren lang opgedaan bij het nemen van 
proeven in de suiker heeft het praktisch bruikbare van deze wijze 
van werken bewezen. 
Al liepen de uitkomsten der afzonderlijke tuinen soms wonderlijk 
uiteen, eenige tezamen gaven een betrouwbaar gemiddelde, want 
als de proef het volgende jaar met een ander stel tuinen herhaald 
werd, kwam men tot dezelfde uitkomst. Mocht het dus b. v. blijken, 
dat het onbemeste vak van de een of andere proeftuin meer opbracht, 
dan een of meer der bemeste, dan behoeft daarom nog volstrekt 
niet de gevolgtrekking gemaakt te worden, dat er verkeerd gewerkt 
was, of dat de proef waardeloos is. 
Bij de suiker, dat een eenjarig gewas is, duurt een proeftuin 
slechts een jaar. Blijft er van de bemesting nog wat over, dat pas 
in het tweede jaar tot opname en uitwerking komt, dan trekt, hier 
op Java ten minste, een ander gewas en een andere ondernemer 
daarvan het voordeel. Met de koffie is het natuurlijk anders; hier 
mag de nawerking der bemesting niet als onverschillig beschouwd 
worden. 
Geeft men een vak eenige jaren achtereen dezelfde bemesting, 
dan is de uitwerking in een bepaald jaar die van deze bemesting 
plus die van het overgeblevene van vorige jaren. Daarenboven 
hebben de kliipaatsomstandigheden een vele malen sterkeren invloed 
op de koffieopbrengst, dan ooit van eenige bemesting te verwachten 
is. Als b. V. de bloei verregent, krijgt men van de fraaiste boomen 
op den rijksten grond in zulk een jaar toch geen vrucht. 
