— 60 — 
king de zij wortels naar den pen wortel toegebogen en na het op- 
halen liggen zij geheel er langs. Op sommige landen, vooral waar 
een groot aantal bouws in een seizoen geplant zijn, liefst met ruwe 
Madoereezen, vindt men dan ook dikwijls bij het uittrekken van 
twee- en driejarige planten de zij wortels tot een soort van strop 
of kwast om den penwortel vereenigd, in plaats van behoorlijk uit- 
gespreid in den grond. 
In een versche losse boschgrond kan eene koffieplant echter 
veel verdragen, zij groeit er misschien wat langzamer door, maar 
ten slotte vormen zich toch wel nieuwe zijwortels, die in nor- 
male richting groeien en alles komt terecht. Maar op oude lan- 
den, zooals in Midden-Java, waar reeds twee- of driemaal koffie 
heeft gestaan, waar het misschien reeds een paar eeuwen geleden 
is dat de grond met bosch bedekt was, waar in dien tijd allerlei 
gewassen geteeld zijn en de velden soms nog het jaar te voren sa- 
wah waren, waar de ondergrond veelal verhard en de bovengrond 
humusarm geworden is, moet er veel voorzichtiger te werk gegaan 
worden. Daarom plant men daar ten eerste veel met poeterans, 
maar als er met tjaboetans gewerkt wordt, maakt men de plant- 
kuiltjes meestal niet met de ketjik, doch met de wangkil, een soort van 
smalle troffel met rechthoekig blad. Deze steekt de koelie loodrecht 
in de losse aarde die het plantgat vult en haalt ze dan naar zich 
toe. Er ontstaat zoo een kuiltje met een rechthoekige driehoek 
als doorsnede, de eene rechthoekszijde horizontaal, gelijk met den 
grond, de andere loodrecht naar beneden en de hypotenuse schuin 
oploopend. Het plantje wordt met de linkerhand tegen den lood- 
rechten wand van het kuiltje aangehouden, waarbij men van den 
schuinen kant uit goed kan zien of de penwortel recht staat, en 
dan met de rechterhand gaandeweg aangeaard en het gat zoo op- 
gevuld. Sommigen nemen met een mes de zij wortels van het 
plantje aan de eene zijde weg, deze komt dan tegen den lood- 
rechten wand van het kuiltje aan te liggen. Zoo vermijdt men 
alle kromme wortels. Dank zij de schuine zijde van het gat 
kan de planter er gemakkelijk bij om de wortels behoorlijk uit te 
spreiden. Het plantje wordt daarna niet of slechts weinig omhoog 
getrokken. Enkele administrateurs in den Oosthoek, die vroeger 
