— 62 — 
boetans heeft men minder volk noodig en schiet men vlugger op. 
Wilde men, zooals soms gebeurt op jonge landen, twee honderd of 
nog meer bouws in een seizoen met poeterans afplanten, dan zoude 
een gedeelte veel te laat in den grond komen, want het is zaak 
daarmede zoo vroeg mogelijk, zeker voor half Januari gereed te 
zijn. Dan kunnen de boompjes voor het invallen van den drogen 
tijd wortels maken, anders bezwijken zij licht als het in den oost- 
moesson langen tijd achter elkaar niet regent. 
Men begint dus altijd te planten na het invallen der regens, 
zoodra de grond goed tot in de diepte vochtig is. Dat valt al naar 
het jaar en de ligging van het perceel soms reeds in October en 
soms duurt het tot Januari. Wij hebben slechts eene uitzondering 
op dien regel ontmoet, en wel op een land in Midden-Java waar 
men ons zeide ondervonden te hebben, dat Liberia met poeterans 
geplant tegen het einde van den westmoesson de droogte beter 
verdragen had, dan de in het begin daarvan geplante. Er moet 
echter hierbij gezegd worden, dat men daar fijnzandigen grond heeft, 
die goed water van beneden opzuigt. 
Wij hebben op verschillende landen eene groote verscheidenheid 
van plantwijdten aangetroffen. Yoor een gedeelte ligt dat daaraan, 
dat men, toen de eerste tuinen in de eene of andere streek aan- 
gelegd werden, niet wist hoe de koffie daar groeien zoude. Zoo 
zagen wij Javakoffie geplant op 12x6, 11X6, 9x8, 9 X 7, 6 X 8, 
7X7, 6x7, 5x8, 6X6 en 5X5 voeten rynl., en Liberia op 
6X6, 8X12, 9X12, 8X8, 10X12, 12X12 en 12x14 voet. 
Op zeker hooggelegen land waren tuinen 6x6 voet geplant, de 
boomen bleven ongetopt. Daar zij elkaar verstikten heeft men om 
de andere rij moeten wegkappen. Op een ander land minder hoog 
gelegen en met z waarderen grond, was 12X6 voet geplant. Na 
eenige jaren is er eene rij tusschenin gezet, zoodat de boomen nu 
6X6 voet staan, omdat er geheele lanen openbleven. 
De beste plantwijdte is wel die, waarbij de takken der volwassen 
boomen elkaar aanraken zonder elkaar te hinderen. Zoodoende is 
de geheele grond bedekt en gaat er geen zonnestraal verloren, 
behalve die, welke men opzettelijk onderschept door schaduwboomen. 
Zonneschijn die den grond treft, geeft ook maar aanleiding tot den 
