— 63 — 
groei van onkruid, dat men weder verwijderen moet. Overigens 
schijnt het onverschillig of het bladeren-dak op een grooter of kleiner 
aantal stammen rust. Yoor de bewerkingen en vooral voor den 
pluk, is het natuurlijk gewenscht, dat de takken niet door elkaar 
groeien, daar dit het plukken lastiger maakt en aanleiding geeft 
tot het breken van veel takken en tot slordig plukken. 
Men is er nu toe gekomen om op hooge landen met lossen grond, 
waar de boomen weelderig groeien, dikke stammen en, als ze getopt 
zijn, breede kruinen maken, de Javakoffie, als regel niet nauwer te 
planten dan 8X8, soms 8X9 voet; op landen van 1000 — 2000 
voet boven zee, met zwaarderen grond, plant men meest 6 X 7 en 6 X 6 
voet, en op enkele kort geleden ontgonnen perceelen, die laag ge- 
legen zijn, en waar de grond vrij zwaar is, staan de boomen 5X5, 
5 X 4 en soms 4x4 voet. Hoe dat op den duur bevallen zal is 
natuurlijk nog niet te zeggen, de ondervinding moet het uitwijzen. 
Alleen naar de hoogte boven zee kan men zich niet richten. Zoo 
zagen wij b v. in de Djembersche vlakte eenen aanplant op zandigen 
kleigrond, 300 voet boven zee, zes jaren oud, die 6x8 voet staat en 
den bodem reeds geheel overschaduwt. Ook de stammen zijn daar 
opvallend zwaar. 
Indertijd, toen men de soort nog niet kende, zijn Liberias geplant 
6X6 voet. Op goeden grond, in een goed klimaat, is 8 X 8 voet 
te dicht gebleken. Een tuintje 23 jaren geleden zoo in den grond 
gezet, heeft nu veel van een geplant djatiboschje, alles telegraaf- 
paalachtige stammen van dertig voet hoog met eene pluim van takken 
en bladeren aan den top. Daarom wordt Liberia tegenwoordig 
zelden nauwer dan 10X10 of 12X12 voet geplant, soms gaat men 
tot 12 X 14 en 14 X 14. 
Op verschillende plaatsen heeft men Liberia en Java dooreen 
geplant, de Liberia 12 X 12 en de Java op 6 X 6 voet er tusschen. 
Nu is het in het algemeen wel niet aan te bevelen verschillende 
cultures door elkander te planten, zooals wel gedaan is met koffie 
en cacao, rij om rij. Men is daar vrij algemeen van teruggekomen, 
maar met de hier bedoelde tuinen ligt het geval anders Men weet 
op nieuwe landen soms niet wat er beter zal slagen, Java of Liberia. 
Blijkt de Java veel te belooven, dan rooit men in het derde of 
