436 
gebluschte kalk geen verandering, zoodat de voor de liand liggende 
onderstelling, dat kalkarmoede de oorzaak van de afwezigheid van 
Azotohacter in de genoemde gronden zon kunnen zijn, niet houdbaar 
is. Ook de toevallige afwezigheid van Azotohacter kon hier niet in 
het spel zijn, want er was zorg gedi-agen voor een behoorlijke 
infektie met grond rijk aan Azotohacter uit de nabijheid van den 
IJssel. Toevoeging aan de bladhoopen van thomasslakkenmeel, |)atentkali 
en gebluschte kalk deed Azotohacter weder verschijnen, maar in 
getallen geringer dan 50 per cM* bladgrond. 
Daai’ de meeste dezer bepalingen te Gorssel gedaan zijn gedurende 
den zeer drogen zomer van 1921, zou het resultaat bij meerdere 
vochtigheid misschien nog kunnen veranderen. Maar ik verwacht 
dit niet, want in de kolkjes of wielen nabij Gorssel, bij vroegere 
doorbraken vaii den IJssel in zandige boschgrond gevormd, was 
Azotohacter in den herfst van 1921 ook geheel afwezig, zoowel in 
hel water als in de modder van het midden en van de kanten. 
Daarentegen bevatte de IJsselklei van de tamelijk vruchtbare 
uiterwaarden uit de nabijheid, in November 1921 omstreeks 100 
Azotohacter per 1 c.M’. 
Naast de tellingen met behulp van de plaatmethode heh ik ook 
steeds parallelproeven gedaan met vloeistofkulturen als boven be- 
schreven, dat IS dus in hetzelfde voedsel, dat voor de agar-platen 
was gebruikt maar met weglating van de agar. Ofschoon hierbij 
gemakkelijk ook grootere hoeveelheden grond kunnen gebruikt 
worden heb ik niet meer dan c.a. 5 g. per 200 c.M®. vloeistof tegelijk 
onderzocht, om zeker te zijn, dat de met den grond aangevoerde 
gebonden stikstof niet storend zou kunnen werken. 
Daar het gebleken was, dat de aanwezigheid van Azotohacter wel 
is waar niet noodzakelijk maar toch in hooge mate bevorderlijk is 
voor de ontwikkeling der anaërobe stikslofbinders in de vloeistof- 
kulturen, heb ik bij het onderzoek der onvruchtbare gronden, waarin 
Azotohacter ontbreekt, zoowel kuituren gemaakt zonder als met 
kunstmatig daaraan toegevoegde stammen van Azotohacter. 
Hierbij is gebleken, dat alle onderzochte gronden, vruchtbare 
zoowel als onvruchtbare, onverschillig of zij uit den tuin te Delft, 
uit de duinen of uit de Gorsselsche bosschen of roggevelden afkomstig 
waren, steeds rijk zijn aan de anaërobe stikstofbindende kiemen van 
de l)oterzuur en de butylfermenten, dus aan het geslacht Granulohacter, 
waartoe Clostridium pastor ianani van Winogradsky behoort. Deze 
kiemen zijn dus veel algemeener vei'spreid dan Azotohacter chroococcum 
en zij geven volstrekt geen maat voor de vruchtbaarheid van den 
