9J5 
ten kant de roodverschuiving in het algemeen grooter is dan van 
lijnen met een begeleider aan den rooden kant. 
Dat niettemin sommige zwarte stippen laag en sommige cirkeltjes 
hoog liggen, kan ons niet verwonderen. Immers voor elke dispersie- 
lijn, afzonderlijk genomen, hangt de grootte der roodverschuiving 
niet uitsluitend af van de ligging en de intensiteit der naaste buur- 
lijnen, doch wordt mede bepaald door de waarde n 0 die de brekings- 
index van de middenstof hebben zou voor licht uit het beschouwde 
kleine deel van het spectrum, indien daar geen lijnen aanwezig 
waren. Daar nu n t langs het spectrum wisselende waarden heeft, 
zal er een correspondeerende variatie van het bedrag der roodver- 
schuiving zijn, waarop zich de wederzijdsche invloed van buurlijnen 
superponeert. Zoo wordt het duidelijk dat de beide zwermen van 
zwarte stippen en cirkeltjes elkander gedeeltelijk moeten doordringen. 
Wij kunnen gemakkelijk nagaan in welke mate gemiddeld de 
roodverschuiving gewijzigd wordt door den invloed van buurlijnen. 
Daartoe maken wij gebruik van de twee kromme lijnen in ons 
diagram die het verloop der roodverschuiving met de golflengte aan- 
geven. Zij zijn gevonden voor Mt. Wilson *) uit 450, voor Kodai- 
kanal uit 392 gemeten verplaatsingen. (Dat de tweede kromme lager 
ligt dan de eerste is vermoedelijk een gevolg van de toevallige 
omstandigheid, dat in het materiaal van Kodaikanal een grooter 
aantal zeer zwakke lijnen met kleine verplaatsingen opgenomen is). 
Deze krommen bepalen voor iedere plaats van het spectrum een 
gemiddelde of normale verschuiving S m . Wij hebben nu voor elke 
geïnfluenceerde lijn de waarde der uitdrukking 
<fo — 
= D„ of 
= D r 
berekend, die wij de , .relatieve afwijking” kunnen noemen. 
Voor lijnen met begeleider aan den violetten kant zijn die afwij- 
kingen meerendeels positief, voor lijnen met begeleider aan den 
rooden kant meerendeels negatief, zoodat de eerste groep een posi- 
tieve, de tweede een negatieve afwijkingssom oplevert. 
Men vindt namelijk voor Mount Wilson (na het aanbrengen van 
een correctie die in de uitvoerige verhandeling wordt toegelicht): 
2D 0 = + 7,09 (25 lijnen) en 2 D r = - 7,09 (23 lijnen) , (i) 
en voor Kodaikanal 
2 D u — -f- 19,15 (36 lijnen) en 2D r — — 19,16 (44 lijnen) . (2) 
Daaruit volgt als gemiddelde waarde van een relatieve afwijking 
(hetzij die positief of negatief moge zijn) : 
') Zie Julius en van Cittert, l.c. 
