988 
sielen schedel op 75 cubic inches = 1229 cM. 8 Schwalbe l ) mat 
den inhoud der Neandertal-calotte met erwten, tot het transversale 
glabella-inionvlak, en vond dan, door vergelijking met den schedel 
van een nieuwierlander, voor de geheele capaciteit van den Nean- 
dertal-schedel 1233 cM. 8 Zijn vertrouwen in deze uitkomsten was 
zoo groot, dat hij meende: ,,An der Thatsache, dass die Capacitat 
des Neanderthalschadels nicht rnehr als 1230 ccm. betragt, ist 
jedenfalls nicht zu zweifeln”. Toch is het later anders uilgekomen. 
De metingen van Schaaffhausen hadden niet betrekking op be- 
hoorlijk af te bakenen deelen der schedel hol te. Daarom heb ik, reeds 
in 1897, den inhoud der Neandertal-calvaria gemeten tot een bepaald, 
in het encephalon te denken vlak, het transversaal vlak door de 
frontale hersenpool (dat bij de meeste menschenschedels, evenals 
bij die van het Neandertal en van Spy en bij Pithecanthropus, 
beantwoordt aan de grens van het onderste en middelste derde deel 
der oppervlakte van de onderste voorhoofdswinding) en het midden 
van den bovenrand van den rechter sulcus transversus van het achter- 
hoofdsbeen (beantwoordend aan den onderrand der groote hersenen). 
Eerst heb ik toen te Luik, in het laboratorium van mijn betreurden 
vriend Jülien F'raipont, den inhoud der calvaria van de Spy-schedels, 
vervolgens te Bonn, in het Provinzial-Museum, met vergunning van 
den directeur, Professor J. Klein, dien van de Neandertal-calvaria, op 
twee achtereenvolgende dagen, op volkomen gelijke wijze, met het- 
zelfde materiaal (raapzaad) gemeten. Voor de Neandertal-calvaria vond 
ik 920 cM 8 ., bijna denzelfden inhoud als Schaaffhausen bij zijn tweede 
meting. Deze overeenstemming berust wel daarop, dat de bovenrand 
van den rechter sulcus transversus in zijn horizontaal verloop met 
') G. Schwalbe, Der Neanderthalschadel. Bonner Jahrbücher, Heft 106, p. 50 — 
52. Bonn 1901. Schwalbe verwerpt ten onrechte Schaaffhausen’s tweede be- 
paling, „weil sie durch Wasserfüllung ermittelt ist”, hetgeen toch ook voor de 
eerste bepaling zou moeten gelden. Fouten konden daarbij wel vermeden worden. 
Het is niet duidelijk waardoor Schaaffhausen bij zijn latere vergelijking tot zooveel 
lager capaciteit van den fossielen schedel kwam; vermoedelijk door andere be- 
grenzing der calvaria-ruimte in de moderne schedels dan in het fossiel. 
J. Ranke (Der Mensch. Zweite Auflage. Band II, p. 478. Leipzig 1894) schatte 
de capaciteit, naar den horizontalen ornvang en den breedte-index, volgens de tabel 
van Welcker, op 1532 cM 5 . L. Manouvriek („Deuxième étude sur le Pithécanthropus” 
in Bulletin de la Société d’Anthropologie de Paris, 4e série, tome 6, p. 585. Paris 
1895) op meer dan 1500 cM s , door een basionbregmahoogte van 125 mM. en 
een „kubieken index” van 1.25 aan te nemen. De laatste schatting, in Broca-maat, 
komt overeen met een minimum van 1410 cM 3 ware inhoud. Ranke onderstelt, 
zeker ten onrechte, dat de hoogte, onafhankelijk van den bijzonderen vorm van 
den schedel, in dezelfde betrekking tot de horizontale maten staat als bij gewone 
menschenschedels. 
