1121 
onderzoek, dat ik kort geleden heb medegedeeld 1 ), waarbij ook 
bleek, dat er stoffen bestaan, die in vitro specifiek reageeren, maar 
geen antigeen zijn. 
Daar het gewenseht schijnt voor zulke met immuunsermn specifiek 
reageerende substanties, die echter niet immuniseeren, dus geen 
antigeen zijn, een afzonderlijken naam te hebben, wil ik voorstellen 
daarvoor de uitdrukking hapteen te gebruiken. 
Wat nu de chemische samenstelling van deze haptenen uit de 
paardenier aangaat, zoo kreeg ik uit voorloopige onderzoekingen 
resultaten, die met die van Wernicke en Sordelli 2 ) gedeeltelijk 
overeenstemmen. Van de juistheid der opgaven betreffende de 
oplosbaarheid van deze stof kon ik mij echter nog niet volledig 
overtuigen. 
Wanneer men mag aannemen, dat in organen van verschillende 
diersoorten, welke heterogenetische antigenen bezitten, verbindingen 
voorkomen van eiwit met een en hetzelfde of althans met verwante 
haptenen, dan zou daardoor begrijpelijk geworden zijn de omstandig- 
heid, dat materiaal van zoo verschillende herkomst aanleiding geeft 
tot de vorming van gelijkwerkende immuunsera. 
Den Haag. Laboratorium R.-K. Ziekenhuis. 
*) K. Landsteiner. Biochem. Zeitschr. 93. pag. 106 (1919) Biochem. Zeitschr. 
104. pag. 280 (1920). 
2 ) Weknicke en Sordelli. Revista del Inst. Bacteriol. Buenos-Aires Vol. II. 
p. 281 1919. 
