1260 
phaseverschil tusschen 1 en 2 — - — - l, wanneer l de lengte van de 
glasstaaf a b is. 
De verandering door de beweging is derhalve 
xol 
{[1—1)1 l d(j. 
(Lr- —p OjA 
X' X (IX 
Xc 
dk 
Om het geheele effect te krijgen moet met 4 worden vermenig- 
vuldigd — n.1. een factor 2 voor den heen- en weergang der stralen 
en een factor 2 wegens de omkeering van de bewegingsrichting — , 
zoodat de vroeger gegeven formule te voorschijn komt. 
Ook de proef van Fizeau met het stroomende water en stilstaande 
glazen eindplaten, kan volgens de geschetste methode behandeld 
worden, maar dan valt de berekening niet zoo eenvoudig uit. 
De Heei' Zernike maakt er nog opmerkzaam op dat een werkelijke 
proef, met de twee bundels tegen elkaar in loopend, genomen zou 
kunnen worden met stilstaande glasstaaf zooals in de berekening 
ondersteld wordt. Het zou dan alleen noodig zijn om bij de vroeger 
beschreven proef liet glasprima te laten heen en terug schuiven, 
maar de glasstaaf stil te houden. Om verschillende optische en 
mechanische redenen lijkt mij de uitvoering met grooter bezwaren 
verbonden, dan de uitgevoerde proef. 
2. In een schrijven van 22 October 1919 had Prof. M. v on Lade 
de vriendelijkheid mij opmerkzaam te maken op en mij toe te zenden 
eene dissertatie van P. Harress van 1912 l ), waarin een onderwerp 
behandeld wordt dat met onze onderzoekingen in verband staat. Bij 
de proef van Harress loopt het licht, rechtsom en lichtsom, in een 
kring van glazen prisma’s, die in zijn geheel in roteerende beweging 
verkeert. 
De vergelijking van de waargenomen verschuiving der interferentie- 
strepen en de theorie door Harress uitgewerkt gaf zeer onbevredi- 
gende overeenstemming tusschen beide. Hoofdzakelijk ligt dat aan 
de theorie waarin de absolute met de relatieve snelheid van het 
licht wordt verward, von Laue heeft deze vergissing hersteld, waar- 
door de overeenstemming tusschen theorie en waarneming veel beter 
wordt. De proef van Harress is zeer nauw verwant met de proef 
van Sagnac van 1913, waarvan von Laue merkwaardigerwijze reeds 
in 1911 de relativistische theorie heeft gegeven. 5 ) 
Bij de proeven van Sagnac en Harress bedraagt de verschuiving 
) Opnieuw bewerkt in O. Knopf, Ann. d. Phys. 62, 389, 1920. 
Münchener Sitz. Ber. 1911, 404. 
