543 
grooter volume berustte. Bovendien is de krasse verandering in de 
nuance der kleur een verscliijnsel, dat niet enkel door een verdun- 
ning der kleurende substantie verklaard kan worden, maar een 
bijzondere oorzaak moet bezitten. Deze kletirverandeiing is rever- 
siebel : droogt men de liclitbruin geworden stof, dan wordt zij weer 
violetzwart. Ik leg op de reversibiliteit der kleurverandering den 
nadruk, daar dit feit voor de verklaring van liet verscliijnsel ge- 
wichtig zijn kan. 
II. Proeven. 
Bij de bovengenoemde stof heb ik de waterdampspanning en de imbi- 
bitie-warmte als functie van het watergehaltej bepaald (gew. deelen water 
op één gew. deel droge stof). De gebruikte experimenteele methodes 
zijn geheel dezelfde als die, welke ik in mijn monogratie voor onge- 
compliceerd opzwelbare lichamen beschreven heb'); ik mag hier 
volstaan daarnaar te verwijzen. Als imbibitie-vvaiinte W neem ik 
weer de warmte in cal., ontwikkeld wanneer één gram droge stof 
i gram water opneemt; de waterdampspanning 4 is nitgedrnkt als 
fractie van de maximnmspanning van zuiver water bij dezelfde 
temperatuur. De evenwichten waren niet gelijk, wanneer de stof te 
voren gedroogd en dan boven een zwavelznm-watei'mengsel van 
een zekere dampspanning geplaatst was, als wanneer ze tevoren 
door staan boven water veel vochtigheid opgenomen had ; het vei'- 
scliijnsel is met hysterese gecompliceerd. Om deze secundaire compli- 
catie zoo goed mogelijk onschadelijk te maken, heb ik wederom het 
evenwicht van twee kanten bepaald. De eene helft der monsters 
werd door 20 — 30 dagen drogen boven sterk zwavelzuur in vacuo 
voorbehandeld ; de andere helft had even lang in een exsiccatoi- 
boven water gestaan. De instelling van liet evenwicht boven zwavel- 
zuur-watermengsels van bekende dampspanning duurde 45 a 60 
dagen; daarna werd de gewiclitsverandering onbeteekenend. De 
werkelijke evenwichtstoestand (,,lijn der nal iiurlijke toestanden” van 
hel met hysterese bezwaarde even wicht) werd benaderd door het ver- 
schil te halveeren. Als c/coc/c .y/c/' werd een ferrocyaankoper beschouwd, 
dat 12 maanden lang in vacuo boven zwavelzuur gedroogd was. 
Het imbititie-maximum werd bepaald door de met water vei'zadigde 
stof tusschen ongeglazuurde porceleinen platen af te persen en dan 
het watei'gehalte te bepalen. In de tabel voor de waterdampspanning 
heb ik de beide valsche evenwichten, het echte evenwicht (dik gedrukt) 
en de grootte van het hysterese-effect (verschil tusschen het bena- 
derde echte en het valsche evenwicht opgenomen). 
b Gesetze der Quellung, p. 52—56 en p. 62—63. 
Verslagen der Afdeeling Natuurk. Dl. XXXI A®. 1922. 
36 
