652 
Urodela en Chelonia. Het proeoracoid zon dus in twee hoofdtypen 
vooi komen: als cranio-ventrale uitlooper van het coracoideum, bij 
Urodela en Chelonia, als craniale rand vati een venster bij Anura 
en Sauria. Sphenodon mist een proeoracoid. De pnblicatiën van Götte, 
WiKDERSiiEiM, Broom en Bogoljubski hebben daarin geen verandering 
vermogen te brengen. Nu komt het coracoideum (in ruimeren zin) 
der Sauria in zeer verschillende vormen voor, nl. 1“ geheel zonder 
vensters bij Sphenodon en Chamaeleo; 2“ met één venster, waaraan 
men op grond van zijn groote verspreiding den riaam fenestra 
principalis (Fürbringer ; ,,Hauptfenster'’ Gegenb.vueh) heeft gegeven; 
3° met, behalve de fenestra principalis iiog één of meer ,,Neben- 
fenster”. Deze zouden geen morphologische waarde hebben, het 
,,Hauptfenster” wel. Nu weten wij door Götte, dat bij Cnemi- 
dophorus spec. (3® groep: één hoofd- en twee bijvensters) alle 
vensters secundair ontstaan door regressie van schoudergordeldeelen, 
m. a. w. dat het vroeg-embryonale Saurier-coracoid denzelfden vorm 
heeft als dat van >Sphenodon. En bovendien volgt uit de boven- 
. staande beschrijving van de ontwikkeling van het coracoid der 
hagedis, dat de incisura scapulo-procoracoidea dezelfde genese heeft 
als het dorsale venster van Cnemidophorus ; maar bij Lacerta wordt 
ook de craniale afsluiting vrijwel volkomen (op de kraakbeenresten 
na) gereduceerd. Ook het enkelvoudig gevensterde coracoideum van 
Lacerta bezit dus, al lijkt het paradoxaal, een tweede, dorsaal venster. 
Dientengevolge is het zg. proeoracoid van de hagedis de som van 
wat men l)ij meervoudig gevensterde coracoidea proeoracoid en 
mesocoracoid noemt (mesocoracoid ligt tusschen fenestra principalis 
en dorsaal ,,Nebenfenster”). Door de procoiacoid worden dus reeds 
in de orde der Sauria ongelijke gordelgedeelten verstaan. 
Zoowel dit feit als de ontwikkeling van het coiacoid (in ruimeren 
zin) doen mij de zijde van Götte kiezen : het geheele vejitrale deel 
van den primairen schondergordel der Sauria, gevensterd of niet, 
beantwoordt alleen aan het coracoideum der Urodelen en Anuren. 
Van de laatsten toonde immers Götte reeds aan, dat hun schouder- 
gordel (met één venster) niet zijn definitieven vorm verkrijgt door 
fenestratie; maar dat deze een Urodelen-sladium doorloopt (^Rana 
esculenta). Het feit, dat de adulte schondergordel van Lacerta over- 
eenkomst vertoont met dien van Rana b.v., berust dus op caenoge- 
nese. De onderdeelen van beider schoudergordels zijn niet homoloog. 
De crocodilia, welken een proeoracoid ontbreekt, bezitten dan, 
evenals Sphenodon en Chamaeleo, een coracoid, dat homoloog is met 
de geheele pars coiacoidea van den primairen gordel van Lacerta. 
Kortom, zoover als onze kennis nu reikt (over de Chelonia bestaan 
