van  de  waarneiners.  Zoo  is  het  dan  ook  niet  te  verwon- 
deren, dat  de  waarnemingen  aan  de  Leidsche  sterre wacht 
verricht,  tot  de  allerbeste  behooren,  die  men  kent,  dat  deze 
instelling  in  het  laatste  gedeelte  van  de  vorige  eeuw  vooraan 
stond  in  de  rij  der  instellingen,  waar  de  fiindamenteele 
astronomie  beoefend  wei-d.  Het  gevolg  van  die  uiterste 
nauwgezetheid  was  echter  ook,  dat  er  zeer  tang  gewacht 
werd,  totdat  tot  publiceereu  werd  overgegaan.  Zoo  bleef 
Bakhuyzen’s  belangrijkste  werk,  de  |)laatsbepaling  van  84 
sterren  nabij  de  Noordpool,  lang  onuitgegeven  liggen  en 
pas  kort  geleden,  bij  zijn  gouden  feest,  konden  hem  de 
eerste  afgedrukte  vellen  ter  hand  worden  gesteld. 
Onder  het  verdere  werk,  door  Bakhuyzen  verricht,  noem 
ik  zijn  waarnemingen  over  straalbreking,  over  de  uitmeting 
van  de  fotografische  hemelkaarten,  over  de  aswenteling  van 
de  planeet  Mars,  over  den  overgang  van  Venus  voorbij  de 
zon  in  de  jaren  1874  en  1882,  over  eb  en  vloed  en,  in 
verband  met  de  waterstanden,  over  de  vraag  naar  de  event. 
daling  van  den  bodem  van  Nederland! 
Zoo  langzamerhand  ben  ik  bij  de  vermelding  van  het 
werk  van  ons  overleden  medelid  gekomen  tot  hetgeen  hij 
buiten  de  eigenlijke  astronomie  gedaan  heeft.  Daar  was 
hij  op  verschillend  terrein  gezaghebbend.  Ik  denk  in  de 
eerste  plaats  aan  de  geodesie.  Sedert  1874  was  hij  lid  van 
de  Rijkscommissie  voor  graadmeting  en  waterpassing,  daarna 
secretaris  en  later  jarenlang  voorzitter  van  deze  belangrijke 
commissie.  Zoo  werd  hij  ook  op  meer  internationaal  gebied 
,, sécrétaire  perpetuel”  van  de  internationale  commissie  voor 
aardmeting.  Zijn  samenvattende  bewerking  van  vele  waar- 
nemingsreeksen  op  dit  gebied  was  de  bron  bij  de  meerder- 
heid der  lengtebepalingen  van  Enrofieesche  sterrewachten. 
In  het  algemeen  heeft  van  de  Sande  Bakhuyzen  zich 
veel  op  internationaal  gebied  bewogen.  Hij  was  diep  door- 
drongen van  de  noodzakelijkheid  van  samenwerking  der 
verschillende  landen  op  wetenschap[)elijk  gebied.  Nog 
tot  het  laatst  van  zijn  leven  heeft  hij  daarvoor  gestreden, 
toen  het  ging  over  de  zelfstandigheid  van  de  geodesie  in 
den  nieuwen  ,,Conseil  international  des  rechei'ches”,  die  de 
