Psychologie.  — F.  F.  Hazelhoff  en  Het, een  Wiersma.  „Subjectieve 
rhythiniseering\ 
(Aangeboden  door  de  Heeren  E.  D.  Wiersma  en  H.  J.  Hamburger). 
Rliy tlimische  waanieiningen,  correspondeerende  met  een  rhyth- 
miscl)  gebeuren  in  de  buitenwereld,  worden  dagelijks  in  tallooze 
variaties  veroorzaakt,  door  de  velerlei  zich  rhjthmiscb  afspelende 
physisclie  en  physiologische  processen  (wisseling  van  dag  en  nacht, 
zomer  en  winter,  liartslag,  ademhaling,  muziek,  enz.). 
Onze  waarnemingen  zijn  echter  dikwijls  geen  getrouwe  weergave 
van  de  werkelijkheid  rondom  ons,  de  vele  ,, zinsbegoochelingen” 
kunnen  wij  hiervoor  als  bewijs  aan  voeren.  Hiertoe  zouden  wij  ook 
willen  rekenen  het  eigenaardige  verschijnsel,  dat  wij  een  reeks  van 
volkomen  gelijke  en  regelmatig  elkaar  opvolgende  prikkels  rhythmisch 
waarnemen  kumien,  een  verschijnsel,  onder  den  naam  ,, subjectieve 
Rhy tlimiseering”  beschreven. 
Het  ligt  in  onze  bedoeling,  dit  verschijnsel  van  de  subjectieve 
Rhy  thmi.seering  nader  van  een  psychologisch  oogpunt  uit  te  beschouwen. 
Speciaal  Boi.ton  (1)  en  Mbumann  (2)  wezen  er  op  dat  regelmatige 
reeksen  \’an  gehoorsprikkels,  d.  w.  z.  gehoorsprikkels,  die  quanti- 
tatief  en  qualitatief  volkomen  aan  elkaar  gelijk  zijn  en  telkens  met 
dezelfde  pauzen  op  elkaar  volgen,  rhythmisch  kunnen  worden  waar- 
genomen, althans,  wanneer  de  snelheid  van  opeenvolging  binnen 
be|)aalde  grenzen  ligt.  Koffka  (3)  toonde  hetzelfde  aan  voor  gezichts- 
prikkels,  die  aan  dezelfde  voorwaarden  voldoen. 
Dit  rhytlimisch  waarnemen  van  regelmatige  prikkels  blijft  echter 
niet  l)e|)erkt  lot  gezichts-  en  gehoorsgewaarwordingen,  ook  op  het 
gebied  van  het  gevoel  doet  zich  deze  rhylhmiseering  voor.  Met  een 
eenvoudige  proef  konder!  we  dit  gemakkelijk  aantoonen. 
Proef:  Aan  een  met  gelijkmatige  snelheid  ronddraaienden  as  is  een  wijzertje 
aangebracht,  dat  telkens  bij  iedere  omwenteling  de  rustig  liggende  hand  van  den 
pp.  even  aanraakt.  De  hand  krijgt  telkens  volkomen  hetzelfde  tikje  met  volkomen 
gelijk  tijdinterval  (de  snelheid  van  ronddraaien  is  willekeurig  te  regelen).  De  geheele 
proefopstelling  is  door  een  scherm  voor  de  oogen  van  den  proefpersoon  verborgen; 
evenmin  kan  bij  zien,  dat  zijn  hand  door  het  wijzertje  wordt  aangeraakt.  Door 
antiphonen  in  de  ooren  is  elke  gehoorsgewaarwording  buitengesloten,  zoodat  de 
pp.  geheel  op  gevoelsgewaarwordingen  is  aangewezen. 
Wanneer  wij  de  snelheid  van  ronddraaien  gunstig  maken  (bijv.  1 a 2 omwen- 
