484 
r 7 • 
tj 1 = f- ^ rQdr ■ Pqdr — \ Pq, .... (83) 
oo o 
f 3 3 = o , (84) 
§ 50 Zien wij vooreerst af van den eersten term van t/, die 
ook bij afwezigheid der aantrekkende materie zou bestaan, dan 
treft het ons dat de gravitatieconstante x in de spanning r ^ en de 
energie c 4 4 niet voorkomt; tot hetzelfde besluit zou men ook bij 
andere keus van het coördinatenstelsel Komen. Hierin ligt een belangrijk 
verschil tusschen de theorie van Einstein en andere theorieën waarin 
aantrekkende of afstootende krachten tot „veldwerkingen” worden 
teruggebraeht. De pulseerende bollen van Bjerknes b.v. ondervinden 
krachten die, bij gegeven beweging, evenredig zijn met de dichtheid 
der vloeistof waarin zij zich bevinden, en ook de drukveranderingen 
en de energie in die vloeistof zijn met deze dichtheid evenredig. 
Men zal dus in dit geval aan het spannings-energieeomplex waarden 
toekennen, evenredig aan de intensiteit der werkingen die men wil 
verklaren. In de theorie van Einstein bestaat een dergelijke even- 
redigheid niet. De waarde van t 4 4 is van dezelfde orde van grootte 
als £ 4 4 in de materie. Bij den gekozen graad van benadering volgt 
n.1. uit (82) i 4 4 = v 2 q. 
§ 51. Hadden wij niet met poolcoördinaten, maar met recht- 
hoekige coördinaten gewerkt, dan hadden wij voor het gravitatie- 
vrije veld moeten stellen g„ = g 2i = g ss == — 1, g 44 = 1, g ab = O 
voor a =j= b. Wij zouden dan voor alle componenten van het com- 
plex t nul gevonden hebben. Dat wij toch in het boven gebezigde 
coördinatenstelsel voor het gravitatie vrije veld — — vinden, hangt 
X 
hiermede samen dat het complex t geen tensor is. Was het dat wel 
dan zouden de grootheden ta in elk coördinatenstelsel nul zijn als 
zij het alle in één stelsel zijn. 
Het verdient nog opmerking dat in de werkelijk voorkomende 
gevallen de eerste term in (83) de daarop volgende ver in grootte 
kan overtreffen. Y T at men b.v. een punt P buiten den aantrekken- 
den bol in het oog, dan kan men bewijzen dat de verhouding van den 
eersten term tot den derden van dezelfde orde van grootte is als 
de verhouding der tweede macht van de lichtsnelheid lot de tweede 
macht van de snelheid waarmee een stoffelijk punt een door P 
gaande cirkel vormige baan kan beschrijven. 
Ook moet op het volgende worden gewezen. In het gravitatie- 
vrije veld zal in het gebezigde stelsel van poolcoördinaten de span- 
