276 
(Verslag Akademie XIX pag. 78). En ik heb de verandering dezer 
grootheid gezocht in wat ik toen genoemd heb : „schijnassocialie of 
molekuulopeenhooping”. Dat ik voor die vergrooting van a den 
grond gezocht heb in wat als een vergrooting van het molekunl 
werkt, zooals bij werkelijke associatie het geval is, acht ik ook nu 
nog juist. Maar dat ik die mogelijke opeenhoopingen bij benadering 
behandeld heb alsof het werkelijke associatie betrof, zou ik heden 
zeker niet meer doen. Bij latere verdere berekeningen op den toen 
ingeslagen weg kreeg ik steeds meer de. overtuiging, dat de uitkomst 
zelfs niet als benadering zou kunnen gelden. En in de volgende 
bladzijden wil ik het denkbeeld, dat zich steeds meer en meer aan 
mij heeft opgedrongen, rnededeelen, waarbij de oorzaak van die ver- 
grooting van a gezocht wordt zonder dat er niolekuulophoo pingen 
noodig zijn, maar als een gevolg van de gewone regelmatige mole- 
kuulbewegïng van moleknlen die uitgebreidheid hebben. Zoolang de 
afstand der molekulen groot genoeg is om den doorgang toe te laten 
verandert a niet, of onbeduidend weinig en als de gemiddelde afstand 
klein genoeg is om dien doorgang te beletten, is er een reden om 
merkbare vergrooting van a te veroorzaken. Om dat op eenvoudige 
wijze aan te toonen, en berekeningen mogelijk te maken zal ik de 
molekulen, zelfs de zeer samengestelde, als bollen beschouwen. De 
snelle wenteling, waarbij de assen der molekulen in uiterst korten 
tijd alle mogelijke richtingen zullen aannemen, veroorzaakt dat zij 
beschouwd mogen worden als lichaampjes, waarbij geen richting is 
aan te wijzen, waarbij de afmeting grooter of kleiner is dan in 
andere richtingen. 
Stellen wij den straal van zulk een bol = r, en de middellijn 
— 2 r, terwijl de afstand der middelpunten door 2 r -j- I zal worden 
voorgesteld, dan zal beschouwd moeten worden als overgangsgeval, 
dat, waarbij 1= 2 r is. Is ƒ = '2r dan is de ruimte vooreen molekunl 
beschikbaar voor zijn beweging een ruimte gelijk aan 8-maal het 
volume van een molekuul. En daar 4-maal dat volume door b ( , 
wordt voorgesteld, is voor dat overgangsgeval het volume door de 
stof ingenomen, gelijk aan 2 b g . Nu is het opmerkelijk dat dit geval 
of geheel juist of op uiterst weinig na bij het kritisch volume voor- 
komt. Mijn vroegere beschouwingen hebben mij voor het kritisch 
volume doen vinden vj* — 2,2 bh ■ Maar voor bh had ik gevonden 
bijna b/ c = 0.9 b g en dus vj c = 1.98 b, r Men zal geen fout van be- 
teekenis maken als wij liet getal 1.98 in 2 veranderen. En misschien 
is dat zelfs geheel juist, maar op het oogenblik zal ik daarop niet 
verder in gaan. 
Is /j>2 r, dan kunnen nooit 2 molekulen gelijk geraakt worden 
